Sài Gòn hay Hà Nội vào những giờ tan tầm thường giống như một bản nhạc bị lỗi nhịp: Tiếng còi xe xé toạc không gian, tiếng động cơ gầm gừ và cả những dòng người hối hả đang bị cuốn đi trong cơn lốc của dữ liệu và những kỳ vọng không tên. Chúng ta sống trong những đô thị dư thừa âm thanh nhưng lại thiếu vắng những khoảng lặng để tự soi chiếu. 

Chính vì vậy khi nhìn thấy một gian trú ẩn được gọi tên là Pavilion of Silence, tôi chợt thấy lòng mình chùng lại. Một kiến trúc không dùng để phô diễn sự hoành tráng mà chỉ để lưu giữ một thứ vật chất vô hình nhưng quý giá bậc nhất, đó là sự tĩnh lặng.

Đất mẹ và bản nguyên của sự bao dung
Dự án này không chọn cách đối thoại bằng những tấm kính bóng bẩy hay những hệ khung thép hiện đại lấp lánh. Người làm nghề đã quay về với đất nén, một loại vật liệu nguyên thủy mang trong mình hơi thở của địa chất và sự nhẫn nại của thời gian. Những bức tường đất nén dày và nặng đứng đó như những thực thể tĩnh tọa giữa vùng núi cao sương mờ. Chúng không đứng đó để thách thức gió sương, mà để ôm ấp và lọc lựa lấy những gì tinh túy nhất của đất trời đưa vào bên trong lòng công trình.

Cái hay của đất nén chính là sự thô ráp chân thực. Khi ta chạm tay vào bề mặt ấy, ta không thấy sự lạnh lẽo của công nghiệp. Ta thấy sự ấm áp của bàn tay con người đã tỉ mỉ nén từng lớp đất, thấy được cả những vệt thời gian đang âm thầm ngấm vào từng thớ cát sỏi li ti. Đây là một sự nhún nhường đầy lòng trắc ẩn. Kiến trúc sư không cố gắng khắc tên mình lên đỉnh núi. Họ chỉ mượn một phần thân xác của đất mẹ để tạo nên một chốn dừng chân tạm thời cho những tâm hồn đang mỏi mệt.

Nhịp thở của ánh sáng và nghệ thuật rỗng
Nếu vật liệu đất nén tạo nên sức nặng và sự vững chãi thì ánh sáng chính là yếu tố làm nên linh hồn cho gian trú ẩn này. Thay vì mở toang không gian để đón lấy ánh dương xối xả, người thiết kế đã chọn cách tiết chế đầy tinh tế. Ánh sáng được dẫn dắt qua những khe hẹp trên mái, tạo thành những nhát cắt sắc sảo mà đầy hư ảo đổ dài trên vách tường thô mộc.

Sự rỗng không ở đây không đồng nghĩa với sự thiếu hụt. Trong ngôn ngữ của kiến trúc, khoảng rỗng chính là chiếc nôi để sự sống được nảy mầm. Khi ta dũng cảm bỏ đi những trang trí rườm rà, những đồ đạc chiếm chỗ, ta đang mở lòng mình ra để đón nhận những thanh âm của tự nhiên. Đó là tiếng gió lùa qua khe cửa, tiếng những hạt mưa tí tách rơi trên mái hiên hay đơn giản chỉ là tiếng thở nhẹ bẫng của chính mình trong không gian tĩnh mịch. Khi kiến trúc biết cách lùi lại để nhường sàn diễn cho ánh sáng và bóng tối, đó là lúc nó chạm đến ngưỡng cửa của thiền định.

Tôi thường tự hỏi liệu chúng ta có thể mang tinh thần của Pavilion of Silence về với những nếp nhà ống chật hẹp hay những tòa chung cư đặc quánh của Việt Nam hay không. Chúng ta đang quá nôn nóng lấp đầy mọi mét vuông bằng bê tông và kính để tối ưu hóa giá trị thương mại. Nhưng thực tế lại chứng minh rằng, một không gian càng đầy rẫy đồ đạc và trang trí lại càng khiến con người dễ rơi vào trạng thái kiệt sức và lạc lỏng.

Đô thị Việt Nam đang rất cần những nhát cắt “porosity”, những khoảng thở để dòng chảy tự nhiên được lưu thông. Một khoảng sân trong nhỏ nhắn rợp bóng cây bản địa, một mái hiên sâu đủ để chắn nắng mưa và đón gió sông, hay những bức tường gạch trần biết thở. Đó không chỉ là lựa chọn về thẩm mỹ, mà là một chiến lược sống còn để bảo vệ sức khỏe tâm thần cho cư dân đô thị. Chúng ta cần những không gian biết biến mất thật duyên dáng để nhường chỗ cho sự tự phản tư.

Tiếng vọng từ những mái chùa cổ và lời nhắn nhủ của tiền nhân
Ngắm nhìn sự tĩnh mặc của gian trú ẩn phương xa, tôi bỗng bùi ngùi nhớ về những nếp chùa rêu phong của quê mình. Những ngôi chùa cổ ở Bắc Bộ hay những gian nhà rường bằng gỗ mít cũ kỹ ở miền Trung luôn là những Pavilion of Silence đích thực của người Việt. Cha ông chúng ta đã biết cách dùng bóng tối để dẫn dắt ánh sáng, dùng sự thô mộc của gỗ đá để vỗ về lòng người từ hằng trăm năm trước. Ở đó, sự tĩnh lặng không phải là sự chết chóc, mà là một thực thể sống động mang đầy lòng bao dung.

Sự tôn kính đối với bậc thầy hay những người đi trước đôi khi không nằm ở việc chúng ta xây những tượng đài đồ sộ để vinh danh họ. Lòng tôn kính ấy nằm ở việc ta thấu hiểu được triết lý nương tựa vào tự nhiên mà họ đã truyền lại. Làm kiến trúc cũng giống như việc thực hành yoga hay chạy bộ trên những cung đường mòn. Đó là hành trình đi tìm sự cân bằng giữa sức mạnh nội tại và sự mềm mỏng của không gian xung quanh. Ta không cần phải gồng mình để trở nên vĩ đại. Ta chỉ cần đủ tĩnh tại để thấy mình là một phần của dòng chảy vạn vật.

Lựa chọn cho một hành trình bền bỉ
Khép lại những dòng suy tưởng về sự im lặng, tôi nhận ra rằng sự xa xỉ đích thực của thời đại này không nằm ở những vật liệu đắt tiền hay những công nghệ thông minh phức tạp. Sự xa xỉ nằm ở khả năng được ngắt kết nối với thế giới ồn ào bên ngoài để kết nối lại với tâm khảm bên trong.

Hãy thử một lần can đảm tạo ra những nhát cắt vào lịch trình kín đặc thường nhật của mình. Hãy để một khoảng rỗng trong ngôi nhà và trong cả tâm hồn để ánh sáng của sự tĩnh tại được tràn vào. Một công trình bền vững nhất không phải là công trình đứng vững ngàn năm bằng bê tông cốt thép, mà là công trình có thể lưu giữ được nhịp thở nhẹ nhàng của con người qua bao biến thiên của cuộc đời. Khi chúng ta biết trân trọng những khoảng lặng, kiến trúc sẽ không còn là một khối vật chất vô tri, mà sẽ trở thành một người bạn tâm giao dìu dắt ta đi qua những thung lũng của sự u minh để đón nhận bình minh rực rỡ nhất.

Andy On The Go

Image: Sculpture Garden by Carlo Scarpa

Nhà cổ Penang, Malaysia

Chung Cư cũ quận 1, HCMC

Tiệm May Suit Hàn Quốc

Mái chùa Miền Bắc Việt Nam