Lược trích và cảm tác từ The Eyes of the Skin của Juhani Pallasmaa

Nếu tôi bịt mắt bạn lại và dẫn bạn vào một căn nhà cũ ở quê, tôi tin rằng bạn vẫn sẽ nhận ra nó ngay lập tức.

Không phải bằng tiếng động, mà bằng mùi.

Mỗi ngôi nhà đều có một mùi hương riêng biệt, giống như vân tay của con người vậy. Đó là sự pha trộn phức tạp của mùi gỗ ẩm, mùi khói bếp ám lâu ngày trên vách, mùi của những chồng báo cũ, hay mùi nồng ngái của cơn mưa rào vừa tạnh ngoài hiên. Cái mùi ấy không thể nhìn thấy, không thể chụp ảnh lại, nhưng nó có sức mạnh ghê gớm trong việc đánh thức ký ức.

Juhani Pallasmaa viết rằng: “Mắt thì lãng quên, nhưng cái mũi thì luôn nhớ”

Thị giác cần ánh sáng để hoạt động, nhưng khứu giác hoạt động cả trong bóng tối và trong giấc mơ. Một mùi hương thoáng qua có thể kéo tuột ta về quá khứ cách đây hai mươi năm, sống động và mãnh liệt đến mức ta như sờ thấy được ngày hôm qua.

Nhưng buồn thay, chúng ta đang kiến tạo nên những thành phố vô cảm về mùi (olfactory poverty).

Bước vào một tòa nhà văn phòng hiện đại hay một bệnh viện, bạn ngửi thấy gì. Thường là không gì cả. Hoặc nếu có, thì là mùi của hóa chất tẩy rửa, mùi của máy lạnh, mùi của nhựa và sơn công nghiệp. Đó là những cái mùi của sự vô trùng. Chúng sạch sẽ, đúng tiêu chuẩn, nhưng chúng chết. Chúng không gợi lên bất cứ liên tưởng nào về sự sống hay thời gian.

Pallasmaa gọi đó là sự nghèo nàn của các giác quan. Khi chúng ta loại bỏ mùi ra khỏi kiến trúc để đổi lấy sự sạch sẽ tiện nghi, chúng ta cũng vô tình xóa bỏ luôn khả năng lưu trữ ký ức của không gian đó.

Hãy thử nhớ lại những nơi chốn đã làm bạn rung động.

Có phải là một ngôi chùa phảng phất mùi nhang trầm quyện với mùi gỗ mít. Có phải là một tiệm sách cũ với mùi giấy mục đặc trưng. Hay là căn bếp của mẹ với mùi hành phi và mùi cơm sôi sùng sục. Những không gian ấy có linh hồn vì chúng có mùi. Chúng thở cùng nhịp với con người.

Kiến trúc sư ngày nay thường vẽ ra những phối cảnh lung linh, nhưng họ hiếm khi nào ghi chú về mùi của không gian ấy. Họ quên rằng một khu vườn không chỉ để nhìn màu xanh, mà còn để ngửi mùi đất sau mưa. Một hành lang gỗ không chỉ để đi lại, mà còn để tỏa ra mùi hương ấm áp khi nắng chiều rọi vào.

Tôi vẫn thường nghĩ rằng một không gian đáng sống là một không gian biết “thơm”.

Không phải cái thơm nồng nặc của nước hoa xịt phòng. Mà là cái thơm tự nhiên của vật liệu. Mùi của đá lạnh, mùi của gỗ mộc, mùi của vải lanh phơi nắng. Những mùi hương ấy thay đổi theo thời gian trong ngày và theo mùa trong năm. Chúng báo hiệu cho cơ thể biết về sự chuyển động của vũ trụ bên ngoài.

Khi ta ngửi thấy mùi ẩm mốc, ta biết mùa mưa đã về mà không cần nhìn lịch. Khi ta ngửi thấy mùi hanh hao của nắng trên mái ngói, ta biết mùa hè đang chín.

Khứu giác kết nối ta với thực tại một cách sâu sắc và nguyên thủy nhất. Pallasmaa nhắc nhở rằng, kiến trúc cần phải học lại cách tôn trọng cái mũi. Đừng biến ngôi nhà thành những cái hộp kín mít, nơi không khí chỉ được tái chế qua những màng lọc máy lạnh vô hồn. Hãy mở cửa sổ ra. Hãy để mùi của phố xá, mùi của cây cỏ, thậm chí cả mùi của bụi bặm tràn vào.

Bởi vì chính những mùi hương ấy mới làm cho ngôi nhà trở thành một thực thể sống động. Nó neo giữ ta lại chốn này. Để rồi đi xa đến đâu, chỉ cần ngửi thấy một mùi hương quen thuộc, lòng ta lại thấy bình yên như đã được trở về.

By Andy On The Go