Trong những chuyến hành trình đi qua nhiều vùng đất, tôi nhận ra mỗi nền văn hóa đều có một cách riêng để định nghĩa về một cuộc đời đáng sống. Nếu người Bắc Âu tìm thấy hạnh phúc trong sự ấm cúng, vừa vặn của Hygge, thì người Nhật lại chọn cho mình một lối đi tĩnh lặng hơn, nhìn sâu vào bản chất của sự vô thường để tìm cầu sự bình yên nội tại.

Giữa một thời đại mà chúng ta luôn bị thúc ép phải nhanh hơn, nhiều hơn và hoàn hảo hơn, những triết lý sống tối giản của xứ sở mặt trời mọc tựa như một tiếng chuông chùa thanh lọc tâm trí, nhắc nhở ta về giá trị của những điều bình dị vốn sẵn có xung quanh mình.

Từ chiếc phanh tự nhiên cho những tham vọng đầy tràn

Có một nghịch lý ở thế hệ chúng ta, rất nhiều người kiệt sức không phải vì thiếu thốn, mà vì chiếc túi tham vọng luôn thì thầm câu nói, thêm một chút nữa thôi. Người Nhật trị chứng bệnh thời đại này bằng Hara Hachi Bu, một nguyên tắc vàng khởi nguồn trên bàn ăn, nhắc nhở ta chỉ nên ăn no đến tám mươi phần trăm. Khi nới rộng triết lý ấy ra khỏi ranh giới ẩm thực, nó trở thành một chiếc phanh tự nhiên cho việc mua sắm, công việc và cả cảm xúc. Biết dừng lại khi vừa chạm ngưỡng đủ chính là cách ta để dành lại một khoảng trống cho tâm hồn được thở.

Khoảng trống ấy, trong nghệ thuật và kiến trúc Nhật Bản, được gọi là Ma. Người hiện đại sợ sự im lặng, chúng ta có xu hướng lấp đầy mọi kẽ hở thời gian bằng chiếc màn hình điện thoại, vừa tỉnh giấc đã lướt dặm dài trên mạng xã hội, ăn cơm phải bật video, đi đường phải đeo tai nghe. Nhưng người Nhật hiểu rằng, bản nhạc hay nhờ những dấu lặng, ngôi nhà thoáng đạt nhờ những góc trống, và con người chỉ thực sự bình an khi có những phút giây không cần phải gồng mình lên để tồn tại. Chừa lại những khoảng trắng cho cuộc đời chính là nghệ thuật giữ gìn năng lượng tinh khôi nhất.

Chính từ những khoảng lặng đó, ta mới có thể bao dung hơn với hành trình của chính mình. Với Oubaitori, người ta ví cuộc đời mỗi người như bốn loài hoa đại diện cho mùa xuân, Anh, Mai, Đào, Mận. Hoa anh đào không bao giờ tranh nở cùng mùa với hoa mơ. Mỗi tạo vật đều sở hữu một mật mã thời gian của riêng mình và con người cũng vậy. Có người chạm đến đỉnh cao năm hai mươi lăm tuổi, nhưng cũng có người ngoài năm mươi mới tìm thấy bến đỗ bình an. Việc nhìn ngắm thế giới qua màn hình vô tình tạo ra một ảo tưởng rằng cuộc đời là một đường đua tập thể, trong khi thực chất, ai cũng đang tự độc hành trên một hành trình độc bản, không có ai sớm, cũng chẳng có ai muộn màng.

Đến nghệ thuật tôn vinh những điều dang dở

Khi áp lực về sự hoàn hảo đè nặng lên vai, người Nhật lại chọn cách bao dung với những tì vết của thời gian. Đó là tinh thần của Wabi-Sabi, một cái nhìn duy mỹ tìm thấy vẻ đẹp bình lặng trong những khuyết điểm và sự giản đơn. Một chiếc ly gốm cũ mòn, một chiếc bàn gỗ xước vết trầy, một nếp nhăn trên khóe mắt người thương, hay một tâm hồn từng đi qua đổ vỡ, tất cả đều mang một sức hút ngưng đọng. Những tạo vật và những con người ấy, càng đi qua thăng trầm trông họ lại càng sâu sắc, tựa như một pho sách cổ có chiều sâu.

Sự trân trọng những mảnh vỡ ấy được đẩy lên thành một môn nghệ thuật đỉnh cao mang tên Kintsugi, nơi người ta dùng vàng ròng để hàn gắn lại những món gốm không may bị rạn nứt. Thay vì giấu nhẹm đi những vết thương, người Nhật biến chúng thành những đường vân rực rỡ, thành một phần kiêu hãnh của lịch sử món đồ. Con người chúng ta sau những mất mát, thất bại hay bệnh tật, thường tự ti nghĩ rằng mình không còn nguyên vẹn nữa. Nhưng chính những vết rạn nứt được chữa lành bằng lòng tự trắc ẩn lại tạo nên một phiên bản kiên cường và biết thấu cảm hơn bao giờ hết.

Tuy nhiên, việc đi qua giông bão đòi hỏi một nội lực bền bỉ, thứ mà người Nhật gọi là Gaman, nét tính cách chịu đựng trong im lặng và giữ gìn phẩm giá. Khi nghịch cảnh ập đến, họ chọn cách ít than vãn nhất, cố gắng giữ gìn trật tự chung và không muốn trút gánh nặng cảm xúc lên người khác. Triết lý này vừa đáng để ta chiêm nghiệm, vừa gợi lên nhiều trăn trở. Sự chịu đựng kiên cường có thể tạo nên một sức mạnh nội tại to lớn, nhưng đôi khi, nó cũng vô tình đẩy con người vào ốc đảo của sự cô đơn nếu ta quên mất cách mở lòng.

Để không bị chìm sâu vào ốc đảo ấy, việc học cách đối thoại với thế giới tự nhiên là điều cần thiết. Khái niệm tắm rừng, Shinrin-Yoku, đơn thuần là việc bước đi giữa ngàn cây một cách chậm rãi, thả lỏng và học cách im lặng. Đó không phải là một chuyến trekking lấy thành tích để check-in, cũng không phải mang theo những chiếc loa kéo để lấp đầy khoảng trống bằng âm nhạc thị thành. Đó chỉ là để cơ thể lặn ngụp trong bầu không khí nguyên sơ của đại ngàn, nhớ lại cảm giác được thở một cách thuần khiết nhất, để mẹ thiên nhiên xoa dịu những tổn thương âm thầm của chuỗi ngày lao lực.

Neo mình lại giữa dòng chảy vô thường

Mỗi ngày, khi đối diện với cuộc sống, ta cần những chiếc neo tinh thần để giữ cho tâm thế không bị xô lệch. Hãy bắt đầu bằng Shoshin, việc giữ vẹn nguyên tâm thế của người mới bắt đầu. Khi còn trẻ, ta học hỏi với tốc độ của một dòng hải lưu vì ta biết mình là lòng bể trống không. Lớn lên, nhiều người ngừng phát triển vì chiếc cốc tâm trí đã đầy ngọn. Shoshin nhắc nhở chúng ta giữ lại sự tò mò của đứa trẻ, biết lắng nghe và can đảm thốt ra lời, có thể tôi đã sai. Đó không phải là biểu hiện của sự yếu đuối, đó là đỉnh cao của một trí tuệ tỉnh thức.

Để rồi từ tâm thế cởi mở đó, ta kiên trì thực hiện Kaizen, triết lý cải thiện từng chút một mỗi ngày. Người Nhật không tin vào những cú lột xác huy hoàng sau một đêm, họ đặt niềm tin vào hành trình bền bỉ, nơi mỗi ngày ta chỉ cần tốt hơn hôm qua 1%. Đi bộ thêm mười phút, đọc thêm vài trang sách, bớt nóng tính một chút, ngủ sớm hơn một chút. Những thay đổi nhỏ nhặt ấy thường không mang lại cảm giác vĩ đại khi ta đang thực hiện, nhưng vài năm sau nhìn lại, chính sự tích tụ âm thầm đó đã dời non lấp bể, thay đổi cả một số phận.

Và cuối cùng, tất cả những mảnh ghép ấy sẽ dẫn ta đến với Ikigai, lý do để ta thức dậy vào mỗi sớm mai với niềm hân hoan thuần khiết. Đó là vùng giao thoa thiêng liêng giữa bốn vòng tròn, điều bạn yêu thích, điều bạn làm giỏi, điều xã hội cần và điều mang lại cho bạn nguồn sống. Con người không thể nuôi dưỡng tâm hồn chỉ bằng tiền bạc hay danh vọng, chúng ta tồn tại và kiêu hãnh nhờ cảm giác thấy mình có giá trị cho cuộc đời này.

Nhìn lại hành trình đi tìm sự bình yên, tôi nhận ra những triết lý sống của người Nhật suy cho cùng đều gặp nhau ở một giao lộ, hạnh phúc chưa bao giờ nằm ở việc cố công tích lũy cho nhiều hơn. Nó chỉ xuất hiện khi ta học được cách sống chậm lại, giản lược những điều rườm rà, nhìn sâu vào Mono no Aware để cảm nhận nỗi buồn man mác trước sự vô thường của vạn vật, để rồi từ đó biết trân quý từng khoảnh khắc bình dị vốn sẵn có xung quanh mình. Vì suy cho cùng, cuộc đời này đẹp, chính là nhờ những điều dang dở được yêu thương.

Andy On The Go