Tôi có một thói quen nho nhỏ mỗi khi rảnh rỗi, ấy là ngồi lật lại những trang sách cũ, nhấp một ngụm trà ấm và chiêm nghiệm về những cuộc đối thoại lớn của những bộ óc đầy trắc ẩn trên thế giới. Hôm nay, tâm trí tôi dừng lại thật lâu ở buổi trò chuyện giữa Oprah Winfrey và Adam Grant.

Đó không đơn thuần là một buổi phỏng vấn quảng bá sách, nó giống như một buổi chiều muộn hai người bạn ngồi bên hiên nhà, thủ thỉ với nhau về những vết xước, những lần ngã đau, và cách mà mỗi chúng ta định nghĩa lại hai chữ tiềm năng.

Chúng ta vẫn thường sống trong một xã hội bị ám ảnh bởi vạch xuất phát. Người ta ca tụng những đứa trẻ thần đồng, những thiên tài bẩm sinh, và vô tình tự vẽ ra một ranh giới vô hình cho chính mình: Nếu tôi không sinh ra với một tài năng xuất chúng, tôi sẽ mãi là một kẻ bình thường.

Nhưng, hãy thử dừng lại một chút và tự hỏi: Tiềm năng thực sự là gì?

Con đường của gã Frankenstein sợ độ cao

Adam Grant, trước khi trở thành một giáo sư Wharton lừng lẫy, từng là một cậu thiếu niên đứng run rẩy ở cuối tấm ván nhảy cầu mềm trung học.

Hãy tưởng tượng một cậu nhóc đi đứng cứng đờ như Frankenstein, gân kheo thì cứng đến mức không thể chạm tay vào ngón chân nếu không gập gối, và trớ trêu thay, cậu lại sợ độ cao. Một xuất phát điểm không thể tệ hơn cho một vận động viên nhảy cầu. Nhưng cậu học trò ấy có một người thầy vĩ đại, thầy Eric Best, người đã nói một câu thay đổi cả cuộc đời cậu:

Thầy sẽ không bao giờ loại một vận động viên nào thực sự muốn có mặt ở đây.

Có những ngày, Adam cứ ngồi lỳ ở mép ván, nhìn xuống mặt nước sâu thẳm, người run bần bật vì sợ hãi. Đồng đội bắt đầu cáu, và người thầy kiên nhẫn nhất cũng phải lên tiếng:

Adam, em có định nhảy cú này không?

Ý thầy là bao giờ ạ? Chắc chắn một ngày nào đó em sẽ nhảy.

Tuyệt lắm. Vậy em còn đợi cái gì nữa?

Khoảnh khắc đó, một nhận thức bừng sáng: Sẽ không bao giờ có một ngày kỳ diệu nào khi ta thức dậy và bỗng nhiên cảm thấy mình hoàn toàn sẵn sàng cả. Sự sẵn sàng không tự sinh ra, nó chỉ được rèn giũa khi ta dám thực hiện cú nhảy đầu tiên vào khoảng không vô định.

Tiềm năng, hóa ra, chưa bao giờ là câu chuyện của vạch xuất phát. Nó là khoảng cách mà bạn đã dịch chuyển, là những dặm đường đầy mồ hôi và nước mắt mà bạn đã đi qua để tự vượt lên chính mình của ngày hôm qua.

Khoảng trống trong gương và tiếng vọng của người khác

Có một nghịch lý thế này: khi chúng ta nhận một thử thách mới, dù là thăng chức, đứng lớp, hay đơn giản là bước vào hành trình làm cha mẹ, ta thường bị bủa vây bởi hội chứng kẻ giả mạo (imposter syndrome). Ta lo sợ một ngày nào đó thế giới sẽ phát hiện ra ta không giỏi như họ nghĩ.

Nhưng khoa học tâm lý lại chỉ ra một sự thật rất đỗi dịu dàng: người khác thường phán đoán năng lực của bạn tốt hơn chính bạn. Họ không bị che mờ bởi những nỗi sợ hãi bên trong, những định kiến chủ quan hay những vết sẹo cũ của bạn. Nếu xung quanh có những người thực sự tin tưởng bạn, hãy học cách tin vào góc nhìn của họ, bước qua rào cản của sự tự ti để đón nhận phiên bản lớn lao hơn của chính mình.

Chính Oprah Winfrey, người đàn bà quyền lực của truyền hình thế giới, cũng từng trải qua những năm tháng dài chỉ biết cúi đầu làm việc, ký tặng vội vã mà không hề biết chương trình của mình đang cứu rỗi và thay đổi cuộc đời của hàng triệu con người. Cho đến khi bà chịu dừng lại, lắng nghe thật sâu những câu chuyện đời thường sau ánh đèn sân khấu, bà mới nhận ra sức mạnh thực sự của nền tảng mà mình đang nắm giữ.

Bản lĩnh chỉ xuất hiện vào những ngày giông bão

Tôi đặc biệt rung cảm với cách Adam phân biệt giữa Bản sắc (Personality) và Bản lĩnh (Character).

Bản sắc: Là những nét tính cách tự nhiên, là cách bạn phản ứng, suy nghĩ trong một ngày nắng đẹp, khi mọi việc trôi chảy êm đềm.

Bản lĩnh: Là cách bạn xuất hiện, ứng xử và giữ vững các giá trị cốt lõi của mình vào một ngày giông bão, khi mọi quân bài của số phận dường như đều chống lại bạn.

Biết rõ các nguyên tắc sống của mình thì rất dễ, nhưng sống chết với nó dưới áp lực ngàn cân mới là thước đo thực sự của bản lĩnh. Nó giống như việc bạn chọn làm điều đúng đắn ngay cả khi không một ai nhìn thấy, và đặc biệt là khi không có một ai nhìn thấy.

Từ bỏ “Phán hồi” để tìm kiếm “Lời khuyên”

Nếu bạn đang trên con đường sáng tạo hay điều hành, có lẽ bạn cũng từng rơi vào cái bẫy của việc xin “phản hồi” (feedback).

Chúng ta gửi một bản thảo, một thiết kế hay một kế hoạch cho bạn bè và hỏi: Cho mình xin phản hồi nhé! Nhưng sâu thẳm bên trong, cái chúng ta thèm khát chỉ là một lời tán thưởng, một sự xác nhận để vỗ về cái tôi nhạy cảm.

Hãy thử thay đổi cuộc chơi bằng cách hỏi: Bạn có lời khuyên nào để cái này tốt hơn không?

Sự khác biệt nằm ở chỗ:

Phản hồi: Biến người khác thành những nhà phê bình (critics), chỉ chăm chăm nhìn vào đống đổ nát của ngày hôm qua để phán xét.

Lời khuyên: Kích hoạt tư duy của một người huấn luyện (coach), hướng tầm nhìn về ngày mai để cùng bạn xây dựng một giải pháp tốt hơn.

Đừng vây quanh mình bằng những cổ động viên chỉ biết khen ngợi phiên bản hoàn hảo nhất, cũng đừng để bản thân bị gục ngã bởi những kẻ chỉ trích chỉ chực chờ tấn công phần yếu đuối nhất. Hãy tìm kiếm những người huấn luyện, những người nhìn thấy một phiên bản tốt hơn của bạn ngay cả khi bạn chưa thấy, và sẵn sàng cầm tay chỉ lối giúp bạn đạt được điều đó.

Lời nhắn gửi cho những tâm hồn mệt mỏi vì sự hoàn hảo

Chúng ta đang sống trong một kỷ nguyên mệt mỏi, nơi mạng xã hội phô diễn những khung hình không một vết gợn. Nhưng sự hoàn hảo chỉ là một ảo ảnh xa vời.

Những người theo đuổi chủ nghĩa hoàn hảo thường tự trừng phạt mình vì những sai sót nhỏ nhặt, để rồi đánh mất đi cơ hội quý giá nhất: học hỏi từ chính những vấp ngã đó. Mục đích của việc nhìn lại những vết xước trong quá khứ chưa bao giờ là để sỉ nhục hay dằn vặt bản thân, mà là để ôm ấp, vỗ về và giáo dục cho phiên bản của chúng ta trong tương lai.

Cuộc đời này, suy cho cùng, rất giống môn nhảy cầu nghệ thuật. Không có cú nhảy nào đạt điểm 10 hoàn hảo tuyệt đối theo nghĩa không tì vết. Điểm 10 sinh ra là để tôn vinh sự nỗ lực xuất sắc vượt lên nghịch cảnh của con người.

Khi khép lại trang sách hay tắt đi màn hình của buổi trò chuyện ấy, tôi hy vọng bạn có thể thở phào nhẹ nhõm, mỉm cười tự dặn lòng: Mình không cần phải hoàn hảo ngay từ vạch xuất phát. Chỉ cần mỗi ngày, mình dám bước lên ván nhảy, đối diện với nỗi sợ và thực hiện cú nhảy của đời mình.

Quãng đường bạn đã đi, những vết sẹo bạn đã mang, đó mới chính là minh chứng hùng hồn nhất cho tiềm năng vô hạn đang ẩn giấu bên trong bạn.

ADoTG