Trong suốt một thời gian dài lịch sử kiến trúc cảnh quan luôn bị mắc kẹt ở một vị thế đầy mập mờ. Nhìn lại cội rễ từ châu Âu những khu vườn cảnh quan đầu tiên thường gắn liền với sự phô trương quyền lực của tầng lớp quý tộc. Hãy nghĩ về những khu vườn Versailles lộng lẫy nơi cây cỏ được cắt tỉa thành những khối hình học cứng nhắc để thể hiện uy quyền và sự kiểm soát lãnh thổ của con người thay vì là một không gian chia sẻ chung cho cộng đồng. Ngay cả khi các công viên công cộng ra đời vào thế kỷ mười chín chúng cũng thường chỉ được xem như một lối thoát tạm thời một nơi để người ta chạy trốn khỏi sự ngột ngạt của đô thị công nghiệp chứ chưa bao giờ được nhìn nhận như một phần cấu trúc cốt lõi của thành phố.

Xuyên suốt kỷ nguyên đô thị hóa người ta mặc định rằng nhà cửa và đường sá mới là thứ thiết lập trật tự. Cảnh quan chỉ là một tiện ích đắp thêm vào để làm mềm đi những góc cạnh thô cứng của bê tông hay thực dụng hơn là một công cụ để gia tăng giá trị bất động sản.

Nhưng hôm nay những định kiến ấy đang dần sụp đổ. Đô thị của chúng ta đang phải trả giá đắt cho việc coi cảnh quan chỉ là một lớp trang trí bề mặt.

Khi mặt đất trở thành hạ tầng sinh tồn

Thành phố hiện đại đang phải oằn mình đối mặt với những cơn thịnh nộ của biến đổi khí hậu và tốc độ bành trướng dân số không ngừng. Lúc này cách thức vận hành của mặt đất trở thành vấn đề sống còn. Việc giảm thiểu hơi nóng quản lý ngập lụt bảo tồn đa dạng sinh học và bảo vệ sức khỏe cộng đồng giờ đây phụ thuộc vào hệ thống cảnh quan nhiều ngang ngửa với các công trình kiến trúc. Thứ từng được coi là chi tiết điểm xuyết nay đã trở thành hạ tầng thiết yếu.

Thế nhưng tư duy của xã hội và ngay cả trong nội bộ giới làm nghề dường như vẫn chưa theo kịp sự chuyển dịch này. Người ta vẫn dùng những từ ngữ như làm đẹp hay không gian xanh để nói về cảnh quan trong khi thực chất nó đang âm thầm gánh vác trách nhiệm quyết định xem một thành phố có thể tồn tại được hay không.

Hudson River Park’s Gansevoort Peninsula by Field Operations, New York City, New York | Project of the Year & Jury Winner, Public Parks and Green Spaces, 13th Architizer A+Awards

Hãy nhìn vào dự án Bán đảo Gansevoort thuộc Công viên Hudson River tại New York. Ở đó cảnh quan ven biển không chỉ là nơi để dạo mát mà còn hoạt động như một hệ thống đê điều tự nhiên. Việc phân cấp độ cao lựa chọn thảm thực vật và thiết kế đường bờ biển đã giúp hấp thụ rủi ro ngập lụt từ môi trường khắc nghiệt. Cảnh quan không đắp lên trên hạ tầng. Tự thân nó chính là hạ tầng.

Hay như bờ sông Loures ở Bồ Đào Nha nơi các kiến trúc sư đã biến một vùng đất nhạy cảm thường xuyên ngập lụt thành một không gian sinh hoạt bền bỉ. Bằng cách khôi phục lại các hệ sinh thái nguyên thủy như bãi bùn đầm lầy muối và lau sậy bản địa ngay sát các khu dân cư đông đúc họ đã biến sự mỏng manh của môi trường thành một khối tài sản không gian vô giá. Những lối đi bằng gỗ dệt qua đầm lầy mời gọi con người bước vào để thấu hiểu tầm quan trọng của hệ sinh thái cửa sông đồng thời vẫn bảo tồn trọn vẹn lớp lá chắn lũ lụt tự nhiên.

Loures Riverfront by TOPIARIS Landscape Architecture, Loures, Portugal | Popular Choice Winner, Public Parks and Green Space, 14th Architizer A+Awards

Quy hoạch bắt đầu từ dưới rễ cây

Những công trình cảnh quan mang tính bước ngoặt ngày nay không tồn tại như những ốc đảo độc lập. Chúng vận hành ở quy mô của những đại dự án quy hoạch định hình mô thức phát triển của một khu vực trước cả khi những tòa nhà được đặt móng.

Dự án Masterplan Begbroke Innovation District tại Anh là một minh chứng. Ở đó cảnh quan đóng vai trò là khung xương tổ chức toàn bộ khu vực từ việc điều phối giao thông thiết lập mạng lưới sinh thái đến phân bổ không gian công cộng. Mọi thứ được giải quyết ổn thỏa trước khi hình hài của các công trình kiến trúc được vẽ ra. Nói một cách khác đây là một bản quy hoạch được dẫn dắt bởi cảnh quan đảo ngược hoàn toàn trình tự thiết kế truyền thống. Các tòa nhà phải nương theo logic của tự nhiên chứ không phải ngược lại.

Masterplan Begbroke Innovation District by OKRA, Oxford, United Kingdom | Popular Choice Winner, Unbuilt Master Plan, 13th Architizer A+Awards

Tương tự tại Viện Nông nghiệp Rwanda cảnh quan không phải là thứ để ngắm nhìn. Nó là một cơ sở hạ tầng mang tính giáo dục và sinh thái định hình đời sống học thuật cũng như ý thức bảo vệ môi trường của con người.

The Rwanda Institute for Conservation Agriculture by MASS Design Group, Rwanda | Jury Winner, Architecture +Landscape & Jury Winner, Sustainable Landscape/Planning Project, 13th Architizer A+Awards

Thiết lập lại thứ tự ưu tiên của đô thị

Sự coi nhẹ vai trò của kiến trúc cảnh quan trong quá khứ là do chúng ta từng sống trong một bối cảnh khác nơi những tòa nhà dường như định danh thành phố rõ ràng hơn là mặt đất. Nhưng cán cân quyền lực ấy nay đã đổi chiều.

Sự thành bại của một môi trường đô thị hiện tại phụ thuộc vào khả năng mặt đất hấp thụ bao nhiêu nước và xoa dịu bao nhiêu sức nóng cũng nhiều như cách các tòa nhà đứng vững trước thời gian. Cảnh quan không chỉ bổ sung cho kiến trúc. Nó dung dưỡng và chở che cho kiến trúc. Việc đặt kiến trúc cảnh quan về lại vị trí trung tâm của các cuộc thảo luận chuyên môn không chỉ là để sửa chữa một lầm tưởng trong quá khứ. Nó là sự thừa nhận một thực tế khắc nghiệt rằng năng lực sinh tồn của đô thị giờ đây nằm ở dưới những tán cây và mạch nước ngầm.

Trong kỷ nguyên mà áp lực khí hậu ngày càng khốc liệt và những đô thị cứ ngày một đặc quánh lại những quyết định thiết kế quan trọng nhất không phải là những khối bê tông vươn cao kiêu hãnh trên đường chân trời. Những quyết định mang tính sống còn nhất chính là những nét vẽ âm thầm định hình lại mặt đất dưới chân chúng ta.

Cho đô thị Việt Nam

Trở lại với thực tại của kiến trúc đô thị Việt Nam những ngày này câu chuyện về mặt đất đang trở nên nhức nhối hơn bao giờ hết. Sài Gòn vốn dĩ là một thành phố nương tựa vào sông nước với hệ thống kênh rạch chằng chịt làm nhiệm vụ điều hòa triều cường. Hà Nội từng tự hào với những mặt hồ tĩnh lặng làm dịu đi cái ngột ngạt của mùa hè. Nhưng sự phát triển nôn nóng đã lấp đi vô số mạch nguồn sinh thái ấy để nhường chỗ cho những khối nhà hộp hấp thụ nhiệt và những bề mặt bê tông cứng nhắc. Chúng ta đang tự tay tước đoạt đi năng lực tự thở và tự chữa lành của thành phố.

Denis Moskvinov| Dreamstime.com

Khi những trận ngập lụt sau mưa lớn hay những đợt nắng nóng thiêu đốt không còn là hiện tượng ngoại lệ mà trở thành nỗi ám ảnh thường trực kiến trúc cảnh quan tại Việt Nam không thể tiếp tục sắm vai một lớp trang điểm làm duyên cho các dự án bất động sản.

Photo by Alberto Prieto

Sự Cùng tồn tại lúc này đòi hỏi những người làm quy hoạch và thiết kế phải đủ can đảm để thay đổi hệ quy chiếu. Chúng ta cần trả lại cho mặt đất những khoảng xốp để nước có thể thấm về mạch ngầm. Cần kiến tạo những mảng xanh đúng nghĩa hoạt động như những cỗ máy lọc khí khổng lồ thay vì chỉ trồng vài gốc cây cảnh để check-in. Bởi suy cho cùng một đô thị có những tòa tháp vươn cao lộng lẫy đến mấy cũng sẽ trở nên vô nghĩa nếu nó đánh mất đi nhịp thở an lành ngay dưới chân mình.

Sài Gòn, 09.03.2026

Bài viết lấy cảm hứng từ  bài viết của Hannah Feniak, chủ biên của Trang Architizer

Link: https://architizer.com/blog/inspiration/stories/landscape-architecture-decoration-urbanism-resilience/

By Andy On The Go