Người Sài Gòn xưa nay vẫn quen gọi những vòng tròn phân luồng giao thông là bùng binh. Người Bắc gọi vòng xuyến, nhiều nơi lại chuộng từ vòng xoay. Nhưng có lẽ chẳng danh xưng nào gợi hình và mang đậm hơi thở phù sa như bùng binh. Ngược dòng thời gian về năm 1895, học giả Huỳnh Tịnh Của từng giải nghĩa bùng binh trong Đại Nam Quấc âm tự vị là khúc sông rộng phình tròn ra. Sài Gòn ngày trước là xứ trên bến dưới thuyền, sông ngòi chằng chịt. Rồi khi người Pháp lấp dần kinh rạch để mở đại lộ, người Nam Bộ cũng hồn nhiên mang luôn cái từ ngữ miền sông nước ấy lên cạn, để gọi tên những giao lộ thênh thang giữa lòng phố thị. Bùng binh từ đó không chỉ là nơi rẽ nhánh những dòng xe, mà còn là nơi những đường ray thép đan vào nhau, nâng bước những chuyến tàu điện leng keng ngân vang một thời.

Bồn Kèn, nhánh liễu buồn và tiếng nhạc hòa ca

Điểm xuyết đầu tiên của giao thông đô thị chính là bùng binh nằm ở giao lộ của hai đại lộ phồn hoa bậc nhất, Charner và Bonard, nay là Nguyễn Huệ và Lê Lợi. Nơi ấy khởi thủy là một bục gạch hình bát giác. Cứ mỗi chiều thứ bảy cách đây cả thế kỷ, lính Tây thường bước lên bục cao thổi vang những giai điệu kèn đồng cho người dân thưởng lãm. Cái bục ấy ban đầu được gọi là bồn binh hay bồn kèn, rồi theo cách phát âm nhẹ nhàng của người bản xứ mà quyện lại thành Bùng binh Bồn Kèn.

Bùng binh Bồn Kèn những năm 1968 (Ảnh tư liệu)

Ngay sát cạnh bục gạch nhộn nhịp ấy, những đường ray xe điện chạy dọc theo đại lộ xẻ dọc trung tâm. Tiếng chuông leng keng báo hiệu tàu đến trạm cứ thế nhịp nhàng hòa cùng tiếng nhạc kèn đồng xôn xao cả một góc phố. Thời gian trôi đi, bồn kèn xưa nhường chỗ cho một hồ phun nước vươn lên giữa trời. Đến thập niên 70, những cành liễu rủ bóng thướt tha được trồng quanh mặt hồ nước trong xanh, cấy vào lòng thị dân một cái tên đầy chất thơ, Bùng binh Cây Liễu. Góc phố ấy từng chứng kiến biết bao dạo gót phong lưu của người Sài Gòn, là chứng nhân tĩnh lặng cho sự tàn lụi rồi hồi sinh của những thương xá vang bóng một thời.

Hình ảnh: T.T.D (Báo Tuổi Trẻ)

Trạm trung chuyển lớn nhất trước cửa Nam chợ Bến Thành

Nếu Bùng binh Cây Liễu mang nét lãng mạn hào hoa, thì Bùng binh Chợ Bến Thành lại chất chứa nhịp đập phồn sinh và hối hả nhất của thị dân. Vùng đất này vốn là ao sình lầy Bồ Rệt, được lấp đi để dựng lên ngôi chợ sầm uất vào năm 1914. Khuôn viên thênh thang trước cửa Nam từng mang tên thị trưởng Cuniac, rồi đổi thành Diên Hồng, trước khi gắn liền với tên tuổi liệt nữ Quách Thị Trang.

Bùng binh Chợ Bến Thành, KTS Văn phụng Hiếu Minh chụp năm 2010

Khác với những giao lộ thông thường, bùng binh này chính là trạm trung chuyển khổng lồ của toàn bộ hệ thống xe điện Sài Gòn thuở ấy. Gần một thế kỷ trước, những toa tàu sơn màu vàng nhạt với các hàng ghế gỗ bóng loáng, mang theo tiếng leng keng đặc trưng, hội tụ về đây rồi tỏa đi khắp các ngả đường từ Sài Gòn vô Chợ Lớn hay lên tận Gò Vấp. Người ta hẹn hò nhau ở bùng binh, ngồi trên những băng ghế dài nhìn ngắm tháp đồng hồ, hay nán lại đợi chờ bóng dáng người thương bước xuống từ một chuyến tàu điện thong dong. Đến năm 1965, bức tượng danh tướng Trần Nguyên Hãn tung vó ngựa được dựng lên giữa bùng binh, đứng cạnh tượng bán thân của Quách Thị Trang. Hai bức tượng ấy đã cùng nhau nhẫn nại quan sát thành phố qua bao dâu bể, trở thành một biểu tượng thiêng liêng in sâu vào tâm thức Sài Gòn.

Giao lộ sáu ngả và bức tượng vị tướng trẻ

Ngược về hướng Tây Bắc, Bùng binh Ngã sáu Phù Đổng hiện ra như một trung tâm giao thông huyết mạch, nơi sáu con đường lớn đan cài vào nhau gồm Gia Long, Phạm Hồng Thái, Phan Văn Hùm, Ngô Tùng Châu, Lê Văn Duyệt và Võ Tánh. Hình thành từ những năm 1910 ngay sau khi chợ Bến Thành hoàn tất, nơi đây từ một vùng đất trũng đã vươn mình thành một nút thắt giao thương quan trọng. Dòng người cuộn chảy hối hả qua giao lộ này từng có những năm tháng song hành cùng các dải ray xe điện in hằn trên mặt nhựa đường.

Bùng binh Ngã sáu Phù Đổng, Zing

Đến năm 1966, bức tượng Phù Đổng Thiên Vương vươn vai giữa trời xanh được đặt vào vị trí trung tâm, chính thức trao cho bùng binh này một danh xưng kiêu hãnh. Bức tượng vị tướng trẻ trên lưng ngựa sắt không chỉ là điểm mốc chỉ đường cho những chuyến xe qua lại, mà còn như một vị thần hộ mệnh tĩnh lặng, giữ nhịp cho dòng người cuộn chảy không ngừng nghỉ qua bao thăng trầm thời cuộc.

Sài Gòn nay đã khoác lên mình nhiều tấm áo mới. Những tuyến xe điện leng keng đã lùi hẳn vào dĩ vãng từ giữa thế kỷ trước, để lại những mặt đường láng nhựa trơn tru. Những bùng binh từng gắn bó với bao thế hệ thị dân có nơi vẫn vẹn nguyên hình dáng, có nơi tạm lùi khuất để nhường chỗ cho những nhà ga tàu điện ngầm hiện đại, với những đoàn tàu mới mẻ lao đi dưới lòng đất sâu. Nhưng dẫu vật đổi sao dời, những bùng binh ấy không chỉ làm nhiệm vụ rẽ nhánh dòng xe. Chúng là những điểm neo đậu của ký ức, lặng lẽ kết nối những phận người và giữ lại cho thành phố này một phần linh hồn không thể nào khỏa lấp.

Andy On The Go tổng hợp.