Lược trích và cảm tác từ The Eyes of the Skin của Juhani Pallasmaa

By Andy On The Go

Hãy thử nhắm mắt lại và nhớ về ngôi nhà nơi bạn đã lớn lên.

Bạn nhớ điều gì nhất.

Có lẽ không phải là màu sơn của bức tường hay hình dáng của cái cửa sổ. Thứ đầu tiên ùa về thường là cảm giác. Là độ cao của bậc thềm mà đôi chân bạn thuộc lòng, đến mức có thể chạy nhảy trong bóng tối mà không bao giờ vấp ngã. Là cảm giác mát lạnh của sàn gạch bông chạm vào lòng bàn chân những trưa hè. Là sức nặng của cánh cửa gỗ mỗi khi bạn dùng vai để đẩy nó ra.

Cơ thể bạn, chứ không phải đôi mắt, mới là kẻ lưu giữ ký ức trung thành nhất.

Trong chương tiếp theo của The Eyes of the Skin, Juhani Pallasmaa đưa ra một mệnh đề thoạt nghe có vẻ lạ lùng: Tôi là không gian, nơi tôi đang ở.

Ông lập luận rằng chúng ta không bao giờ đứng “trước” một công trình kiến trúc như đứng trước một bức tranh. Chúng ta luôn ở “trong” nó. Chúng ta bị bao bọc bởi nó. Và để hiểu được không gian ấy, chúng ta không dùng mắt để đo đạc. Chúng ta dùng chính cơ thể mình làm thước đo.

Khi bạn bước vào một thánh đường Gothic, không phải mắt bạn nhìn thấy sự vĩ đại. Mà là cơ thể bạn cảm thấy sự nhỏ bé. Cái lạnh từ vòm đá cao vút rùng mình chạy dọc sống lưng. Tiếng vang của bước chân làm lồng ngực bạn nén lại. Chính phản ứng sinh học của cơ thể trước không gian mới tạo nên cảm xúc thiêng liêng, chứ không phải những con số về chiều cao hay chiều rộng.

Pallasmaa gọi cơ thể là cái rốn của thế giới. Là điểm tựa quy chiếu cho mọi nhận thức.

Thế nhưng, kiến trúc hiện đại dường như đang cố tình lãng quên cơ thể này. Các kiến trúc sư ngày nay vẽ nhà trên máy tính, nơi mọi thứ nhẹ bẫng và phi trọng lượng. Họ bay lượn trong mô hình 3D, nhìn ngôi nhà từ góc view của một con chim hay một chiếc drone. Họ quên mất góc nhìn của một con người đang đi bộ trên mặt đất.

Kết quả là chúng ta có những tòa nhà lộng lẫy nhưng vô cảm. Những tay vịn cầu thang quá to hoặc quá nhỏ so với nắm tay người. Những hành lang hun hút gió khiến ta thấy chới với. Những vật liệu bóng bẩy từ chối mọi sự tiếp xúc của làn da.

Đó là thứ kiến trúc dành cho thị giác, không phải dành cho sự sống.

Pallasmaa nhắc nhở chúng ta rằng, một ngôi nhà thực sự phải là tấm áo thứ hai của con người. Nó phải mở rộng và che chở cho cơ thể sinh học của ta. Một cái ghế êm ái không chỉ để ngồi, nó là sự nối dài của cột sống. Một ô cửa sổ không chỉ để lấy sáng, nó là sự mở rộng của tầm mắt nhìn ra chân trời.

Tôi rất thích cách ông nói về ký ức cơ bắp. Rằng cơ thể ta thông minh hơn ta tưởng. Nó nhớ cách mở một cái then cửa rỉ sét. Nó nhớ độ dốc của con đường về nhà. Những kiến trúc sư vĩ đại là những người biết thiết kế cho ký ức ấy. Họ tạo ra những không gian mà khi bước vào, cơ thể ta bỗng nhiên thả lỏng, như được cởi bỏ lớp áo giáp nặng nề. Ta thấy an toàn. Ta thấy được chào đón.

Vậy nên, lần tới khi bước vào một không gian mới, đừng vội dùng điện thoại để chụp lại. Hãy thử cảm nhận nó bằng toàn bộ cơ thể mình.

Hãy để đôi chân cảm nhận độ đàn hồi của sàn gỗ. Hãy để vai mình cảm nhận khoảng cách giữa hai bức tường. Hãy để cơ thể bạn lên tiếng. Bởi vì, như Pallasmaa đã viết, kiến trúc không phải là một vật thể vô tri. Nó là sự vận động, là nhịp điệu, là hơi thở. Và chỉ có cơ thể sống mới có thể đối thoại được với một cơ thể sống khác là ngôi nhà.

Tiền Giang, 15.02.2026