By Andy On The Go

Rời bỏ cái nắng rát bỏng và những bức tường gạch nung lỳ lợm của miền Trung, hành trình của tôi xuôi theo dòng Mekong để về với vùng đất của những dải cù lao xanh ngắt.

Nếu miền Bắc là chiếc kén ấm, miền Trung là tượng đài kiêu hãnh đi qua lửa đỏ, thì miền Nam trong tôi là một dòng chảy bao dung. Ở đây, đất trút bỏ vẻ lầm lì để trở nên mềm mại, phóng khoáng, hệt như tính cách của con người Nam Bộ: sống thuận theo dòng nước, thuận theo đất trời.

Tôi dừng chân tại một ngôi nhà gạch trần ở ngoại ô Sài Gòn, nơi hơi thở của đất nung không còn bị bó hẹp trong những pháo đài đóng kín. Trong một kỷ nguyên mà những đô thị phương Nam ngày càng ngột ngạt bởi hiệu ứng đảo nhiệt, kiến trúc đất ở đây không chọn cách dùng máy móc để “chiến đấu” với cái nóng, mà chọn cách mở lòng để luân chuyển cùng thiên nhiên.

Tại những công trình như Cuckoo House hay các ngôi nhà gạch trần tại Long An, toàn bộ lớp vỏ được xây bằng gạch đất nung xếp so le, tạo nên hàng nghìn lỗ thở li ti. Đây là một tư duy vị nhân sinh đầy tinh tế: thay vì dùng bê tông để chặn đứng ánh nắng, người ta dùng đất nung để lọc nắng thành từng hạt bụi vàng rơi xuống sàn nhà. Gió sông mang hơi nước len lỏi qua những khe gạch, tự làm mát không gian bên trong một cách tự nhiên. Đất ở đây đóng vai trò là một bộ phổi thông minh, giúp con người thích ứng với tình trạng đô thị hóa nóng bức nhưng vẫn giữ được sợi dây liên kết với khí trời.

Xuôi về miệt vườn Vĩnh Long hay Bình Dương, sự hiện diện của đất còn mang một ẩn dụ sâu sắc hơn về sự chứa đựng. Những công trình như Nhà Chậu Đất hiện lên không phải để phân chia không gian, mà để nuôi dưỡng sự an yên. Hình dáng bo tròn của những khối đất giúp không khí lưu chuyển liên tục dọc theo bề mặt, xóa tan những vùng chết của gió. Đất ở đây không chỉ che chắn, mà còn hấp thụ tiếng ồn và hơi nóng, để lại cho con người một khoảng lặng hiếm hoi giữa lòng phố thị.

Điều khiến tôi nâng niu nhất khi bước đi trên sàn đất phương Nam chính là sự vô định hình đầy phóng khoáng. Đất mượn kỹ thuật gốm thủ công, mượn rơm đồng rạ bãi, mượn cả những viên gạch phế phẩm để dựng nên những nếp nhà biết trân trọng tài nguyên bản địa. Sự vị nhân sinh thực thụ nằm ở chỗ ngôi nhà biết chăm sóc sức khỏe cho người ở thông qua việc điều tiết ánh sáng và lưu chuyển không khí, đồng thời vẫn giữ được nét thô mộc, bao dung như tâm hồn của một người mẹ phù sa.

Kết thúc hành trình dọc theo hình hài đất mẹ, tôi nhận ra đất chưa bao giờ là vật liệu vô tri. Từ chiếc kén ấm miền Bắc, tháp lửa kiêu hãnh miền Trung đến dòng chảy tự do phương Nam, đất đã hoàn thành sứ mệnh của mình như một người bạn đường trung thành nhất. Đất nhắc nhở tôi rằng: Dù kiến trúc có vị lai đến thế nào, thì đích đến cuối cùng vẫn phải là sự an trú của tâm hồn và sự hòa hợp tuyệt đối với mảnh đất dưới chân mình.

Sài Gòn, 13.02.2026