By Andy On The Go

Lược trích và cảm tác từ The Eyes of the Skin của Juhani Pallasmaa

Đã bao giờ bạn đứng trước một tòa cao ốc chọc trời ngay giữa trung tâm thành phố, ngước nhìn lên và cảm thấy mình hoàn toàn vô hình chưa.

Tôi hay có cảm giác ấy mỗi khi đi dạo qua những khu đô thị mới. Những khối kính thép khổng lồ dựng đứng, bóng loáng và kiêu hãnh phản chiếu bầu trời. Chúng đẹp. Một vẻ đẹp không tì vết, sắc sảo và lạnh lùng như một lưỡi dao mới mài. Nhưng khi bước lại gần, chạm tay vào lớp kính trơn tuột ấy, tôi thường rùng mình. Không phải vì cái lạnh của vật lý, mà vì cái lạnh của sự chối từ.

Dường như kiến trúc ấy không được sinh ra để cho cơ thể con người trú ngụ. Nó sinh ra để cho đôi mắt ngắm nhìn.

Trong cuốn sách nhỏ mà tôi vô tình tìm thấy, The Eyes of the Skin – Đôi mắt của làn da, kiến trúc sư Juhani Pallasmaa gọi đó là bi kịch của thời đại chúng ta. Ông gọi đó là sự lên ngôi của chủ nghĩa duy thị giác. Nơi đôi mắt trở thành một kẻ độc tài, thâu tóm mọi quyền lực cảm nhận và đẩy những giác quan khác vào bóng tối.

Chúng ta đang sống trong một nền văn hóa của hình ảnh. Chúng ta lướt qua hàng trăm ngôi nhà đẹp đẽ trên màn hình điện thoại mỗi ngày. Chúng ta phán xét một công trình kiến trúc dựa trên việc nó lên hình có ăn ảnh hay không, có tạo ra được một cú va đập thị giác mạnh mẽ hay không. Những kiến trúc sư, vô tình hay hữu ý, cũng bắt đầu thiết kế những ngôi nhà như những tấm bưu thiếp. Họ vẽ ra những không gian rực rỡ dưới ánh đèn spotlight nhưng lại chết lặng khi bóng tối ùa về.

Pallasmaa viết rằng đôi mắt là giác quan của sự xa cách và kiểm soát. Khi ta nhìn một vật, ta tách mình ra khỏi nó. Ta trở thành chủ thể quan sát, còn thế giới trở thành khách thể bị quan sát. Cái nhìn đặt ta ở bên ngoài sự việc.

Ngược lại, xúc giác, thính giác hay khứu giác lại là những giác quan của sự hòa nhập. Ta không thể ngửi mùi hoa sữa nếu không để hương thơm ấy chui vào lồng ngực mình. Ta không thể nghe tiếng mưa rơi nếu không để âm thanh ấy rung lên trong màng nhĩ. Những giác quan ấy xóa nhòa ranh giới giữa tôi và thế giới. Chúng kéo ta vào trong, bắt ta phải ngụp lặn và hiện diện.

Nhưng trong những thành phố hiện đại ngập tràn ánh sáng nhân tạo này, đôi mắt đã chiếm đoạt tất cả.

Chúng ta sợ bóng tối. Chúng ta thắp sáng mọi ngóc ngách bằng đèn huỳnh quang trắng toát, triệt tiêu những vùng mờ ảo nơi trí tưởng tượng có thể trú ẩn. Chúng ta làm phẳng mọi bề mặt, xóa đi những vết nhám, những gồ ghề của thời gian để đổi lấy sự trơn láng vô trùng. Và cái giá phải trả là sự nghèo nàn của tâm hồn.

Tôi nhớ Pallasmaa đã cảnh báo về sự cô đơn của con mắt. Một con mắt chỉ biết nhìn mà không biết chạm. Nó lướt đi trên bề mặt của sự vật nhưng không bao giờ thâm nhập được vào cốt lõi bên trong. Đó là lý do vì sao đứng trước một tòa nhà kính lộng lẫy, ta lại thấy lòng mình trống rỗng đến thế. Vì nó không có chỗ bám cho ký ức. Nó không có mùi của thời gian. Nó không có hơi ấm của sự đụng chạm.

Nó là một bức ảnh 3D khổng lồ mà ta, những con người bằng xương bằng thịt, vĩnh viễn là kẻ ngoài cuộc.

Đọc The Eyes of the Skin không phải là để chối bỏ thị giác. Mắt vẫn là cửa sổ của tâm hồn, vẫn là món quà tuyệt diệu của tạo hóa. Nhưng cuốn sách này là một lời nhắc nhở dịu dàng. Rằng chúng ta không chỉ có đôi mắt. Chúng ta còn có làn da biết thở, đôi tai biết lắng nghe sự tĩnh lặng, và cái mũi biết đánh thức những miền ký ức xa xăm.

Kiến trúc, ở bản thể sâu sắc nhất của nó, không phải là nghệ thuật của cái nhìn. Nó là nghệ thuật của sự cư ngụ.

Có lẽ đã đến lúc chúng ta nên học cách nhắm mắt lại một chút. Để cho bóng tối ôm lấy mình. Để bàn tay được mò mẫm trên những vân gỗ sần sùi. Để lắng nghe tiếng vọng của chính bước chân mình trong một hành lang vắng.

Khi đôi mắt khép lại, cũng là lúc ngôi nhà thực sự mở ra.

Sài Gòn, 10.02.2026