By Andy On The Go

Trong hành trình của một kẻ lữ hành đi tìm linh hồn ẩn giấu bên trong những công trình, tôi nhận ra miền Trung là nơi đất không còn được phép thâm trầm hay ẩn mình sau những làn sương. Ở dải đất hẹp và gầy này, đất buộc phải đối mặt trực diện với “lửa”, cái nắng rang người của gió Lào và ngọn lửa nghìn độ từ những lò nung truyền thống. Nếu miền Bắc là sự nén chặt để sinh tồn, thì miền Trung chính là sự tôi luyện để trở nên vĩnh cửu.

Khi đứng trước những tháp Chàm hàng nghìn năm tuổi hay những ngôi nhà gạch trần nơi phố Hội, tôi thấy một sắc diện khác hẳn của đất: rực rỡ, gai góc và đầy kiêu hãnh. Đây là nơi thiên nhiên biến đổi cực đoan nhất, nơi bão lũ trắng trời và nắng cháy thịt da đòi hỏi một thứ kiến trúc không chỉ “ấm” mà phải “cứng”. Sự thích nghi ở đây không nằm ở việc trốn tránh, mà ở cách con người biến đất thành những “pháo đài nhiệt” đầy minh triết.

Những viên gạch đỏ au mà tôi chạm tay vào, dù trải qua hàng thế kỷ vẫn đứng đó không cần mạch vữa, chính là minh chứng cho một tư duy vị nhân sinh bền bỉ. Người xưa đã nung đất bằng một sự kiên nhẫn lạ kỳ để tạo ra loại vật liệu có khả năng khước từ sự bào mòn của muối biển và cát bụi. Ngày nay, trong những công trình hiện đại lấy cảm hứng từ gốm ở Ninh Thuận hay Quảng Nam, kiến trúc đất nung lại đang gánh vác một sứ mệnh mới: giải nhiệt cho những tâm hồn đang khô héo vì biến đổi khí hậu.

Sự vị nhân sinh ở miền Trung không chỉ dừng lại ở việc che chắn, mà còn là sự nuông chiều giác quan. Những viên gạch nung với lỗ rỗng tự nhiên, khi được xếp so le tạo thành những bức tường đục lỗ, đã biến ngôi nhà thành một hệ thống lọc gió khổng lồ. Giữa cái nắng 40°C, ngôi nhà không cần rèm che kín mít; chính những vách ngăn đất nung ấy đã thanh lọc ánh sáng thành những bóng đổ mềm mại, biến cái nắng gay gắt thành một vũ điệu của thị giác bên trong một không gian mát rượi.

Ở làng gốm Bàu Trúc, tôi từng lặng đi khi nhìn những nghệ nhân Chăm đi giật lùi để nặn gốm. Họ không dùng bàn xoay, họ dùng nhịp chân và đôi tay để vuốt ve hình khối. Ngôi nhà của họ cũng vậy, chứa đựng sự thành thật của lửa. Nó không bóng bẩy, không che giấu những vết sạm hay những mảng màu không đồng nhất. Cảm giác ấm áp và tin cậy đó chính là cốt lõi của sự vị nhân sinh. Màu đỏ của đất nung dưới hoàng hôn tạo ra một tâm lý an lòng, một điểm tựa vững chãi cho con người sau những ngày dài đối mặt với phong ba.

Miền Trung dạy cho tôi rằng kiến trúc chính là thái độ sống. Khi thiên nhiên trở nên khắc nghiệt hơn, chúng ta không nhất thiết phải dùng thêm máy móc hay hóa chất để chống chọi. Ta chỉ cần quay về với đất và lửa, những thứ nguyên bản nhất để tìm thấy sức mạnh của sự trường tồn. Một ngôi nhà gạch nung tốt có thể đứng vững hàng trăm năm, càng mưa nắng lại càng đượm màu thời gian, hệt như khí chất kiên cường của những con người miền Trung vậy.

Sài Gòn, 11.02.2026

Nguồn hình ảnh: Bộ Văn Hoá, Thể Thao & Du Lịch & AndyOnTheGo