By Andy On The Go

Đã bao giờ bạn tự hỏi, tại sao giữa những rừng bê tông cốt thép lạnh lẽo của đô thị hiện đại, chúng ta lại cảm thấy rung động trước một bức tường gạch thô? Có lẽ, đó không chỉ là vật liệu. Đó là ký ức.

Trong dòng chảy kiến trúc đương đại Việt Nam, gạch nung đang thực hiện một cuộc trở về ngoạn mục. Không ồn ào hay phô trương, vật liệu khiêm nhường này đang âm thầm kể lại câu chuyện về bản sắc Việt, một bản sắc vừa kế thừa sâu sắc từ quá khứ, vừa kiêu hãnh hội nhập với tư duy bền vững của thế giới.

Ký ức của Đất: Từ Tháp Thiêng đến “Vương Quốc Đỏ”

Câu chuyện của gạch bắt đầu từ đất và lửa. Để hiểu được sức quyến rũ của những công trình hiện đại hôm nay, chúng ta phải lần giở lại những trang ký ức của vùng đất này.

Việt Nam sở hữu một di sản kiến trúc gạch tâm linh rực rỡ, đó là những đền tháp Champa. Những ai từng đứng dưới chân tháp Po Nagar ở Nha Trang hay Thánh địa Mỹ Sơn ở Quảng Nam đều không khỏi choáng ngợp trước kỹ thuật xây dựng bí ẩn của người xưa. Những viên gạch được mài chập, khít khao đến mức không một khe hở, liền mạch như thể cả ngọn tháp là một khối điêu khắc mọc lên từ lòng đất. Màu đỏ của gạch Chăm không chỉ là màu của đất nung, nó là màu của lửa thiêng, bền bỉ thách thức cả ngàn năm mưa nắng nhiệt đới mà không hề phai nhạt.

Nhưng gạch không chỉ thuộc về thần linh. Xuôi về phương Nam, dòng Cổ Chiên hiền hòa ôm ấp một di sản khác, trần thế hơn nhưng cũng tráng lệ không kém, đó là “Vương quốc gạch gốm” Măng Thít tại Vĩnh Long. Vào thời hoàng kim, hàng ngàn miệng lò gạch nhả khói trắng lên bầu trời xanh, tạo nên một cảnh quan công nghiệp siêu thực tựa như những kim tự tháp của phương Đông. Những lò gạch mái vòm ấy là minh chứng sống động cho một nền văn minh lúa nước biết tận dụng phù sa để kiến tạo sự thịnh vượng. Dẫu cho thời gian và sự thay đổi kinh tế đang khiến những ngọn lửa dần tắt, vẻ đẹp điêu tàn và hoài cổ của Măng Thít vẫn là nguồn cảm hứng vô tận về hình khối và chất cảm vật liệu cho các nhà sáng tạo hôm nay.

Cuộc Đối Thoại Của Những Bức Tường “Biết Thở”

Rời khỏi quá khứ để bước vào những đô thị sầm uất như Sài Gòn hay Hà Nội, chúng ta thấy gạch nung đang được tái sinh với một diện mạo mới. Các kiến trúc sư Việt Nam không dùng gạch để bao che hay ngăn cách, họ dùng gạch để “lọc” không khí và ánh sáng.

Tropical Space, văn phòng kiến trúc được sáng lập bởi Nguyễn Hải Long và Trần Thị Ngụ Ngôn, là những người kể chuyện tài tình bằng gạch. Lấy cảm hứng bất tận từ kiến trúc Champa, nhưng thay vì xây đặc, họ tạo ra sự rỗng. Trong công trình Termitary House hay Terra Cotta Studio, các bức tường gạch xếp lỗ hoạt động như một lá phổi tự nhiên .. Chúng chặn cái nắng gắt của miền nhiệt đới nhưng lại mời gọi gió trời len lỏi vào từng ngóc ngách. Ánh sáng đi qua những lỗ gạch tạo thành những vệt nắng nhảy múa, biến ngôi nhà thành một chiếc đồng hồ mặt trời sống động, nơi thời gian được đo bằng bóng đổ chứ không phải bằng kim giờ.

Ở một góc nhìn khác mang tính xã hội hơn, H&P Architects mang đến triết lý “kiến trúc vị nhân sinh”. Với dự án AgriNesture (Nhà Tổ Khuyến Nông), ngôi nhà gạch được thiết kế như một khối đất hình lập phương, nơi mái nhà trở thành vườn rau, giải quyết mâu thuẫn giữa đô thị hóa và đất nông nghiệp. Tại công trình Brick Cave (Hang Gạch), họ sử dụng cấu trúc lớp da kép (double skin). Hai lớp tường gạch tạo ra khoảng đệm vi khí hậu, giúp ngôi nhà mát mẻ tự nhiên và tách biệt khỏi bụi bặm, ồn ào của phố thị.

Và không thể không nhắc đến Võ Trọng Nghĩa (VTN Architects) với công trình Bát Tràng House. Tại chính cái nôi của gốm sứ Bắc Bộ, họ đã tạo ra một mặt tiền bằng gạch gốm đỏ rực, tôn vinh nghề thủ công địa phương nhưng với ngôn ngữ thiết kế hoàn toàn đương đại. Lớp vỏ gốm ấy kết hợp với cây xanh tạo thành một vùng đệm sinh thái, chứng minh rằng truyền thống hoàn toàn có thể song hành cùng kiến trúc xanh bền vững.

Khi Gạch Là Ngôn Ngữ Toàn Cầu

Sự phục hưng của gạch tại Việt Nam không phải là một ốc đảo cô đơn. Nó nằm trong dòng chảy của “Chủ nghĩa khu vực phê phán” trên toàn thế giới, nơi các kiến trúc sư tìm về vật liệu bản địa để chống lại sự vô hồn của kiến trúc công nghiệp.

Chúng ta thấy sự tương đồng này ở Mexico, nơi kiến trúc sư Mauricio Rocha xây dựng Iturbide Studio bằng gạch bùn, tạo ra những tấm màn ren bằng gạch để chơi đùa với ánh sáng gay gắt vùng Trung Mỹ. Hay tại Ấn Độ và Bangladesh, nơi kiến trúc sư Kashef Chowdhury kiến tạo những công trình gạch mang vẻ đẹp tu viện tĩnh lặng, chìm đắm trong cảnh quan sông nước. Dù ở châu Á hay châu Mỹ, gạch đang trở thành ngôn ngữ chung để con người tìm lại sự kết nối với đất mẹ.

Tương Lai Của Gạch: Xanh Hơn và Bền Vững Hơn

Câu chuyện của gạch không dừng lại ở sự hoài cổ. Thế hệ kiến trúc sư mới như CTA | Creative Architects đang đẩy ranh giới của vật liệu này đi xa hơn. Trong công trình Wall House, họ sử dụng gạch không nung và thậm chí tận dụng những viên gạch lỗi, gạch cháy để tạo nên những mảng tường đầy tính nghệ thuật và ngẫu hứng. Đây là lời giải cho bài toán môi trường, khi chúng ta vừa muốn giữ lại cảm giác ấm áp của vật liệu thô, vừa muốn giảm thiểu khí thải carbon từ quá trình nung đốt truyền thống.

Agenda Trải Nghiệm: Hành Trình Đi Tìm “Trái Tim Của Đất”

Nếu bạn muốn tận mắt chạm vào những bức tường thô ráp này và cảm nhận “hơi thở” của chúng, hãy thử dành một cuối tuần cho hành trình khám phá kiến trúc gạch. Dưới đây là một gợi ý lịch trình dành cho những tâm hồn yêu cái đẹp:

Sáng: Cà phê trong lòng gạch

Bắt đầu ngày mới tại một không gian được thiết kế bởi Tropical Space hoặc một quán cà phê sử dụng gạch trần tại Sài Gòn. Hãy chọn một góc có nắng, quan sát cách ánh sáng di chuyển qua các lỗ gạch và thưởng thức sự tĩnh lặng hiếm hoi giữa lòng phố thị.

Chiều: Ngược dòng về “Vương quốc Đỏ” Di chuyển về Vĩnh Long để tham gia tour “Di sản đương đại Măng Thít”. Đi thuyền dọc kênh Thầy Cai, ngắm nhìn hàng trăm lò gạch mái vòm soi bóng xuống nước trong ánh hoàng hôn. Đây là thời điểm vàng để nhiếp ảnh và chiêm nghiệm về sự thay đổi của thời cuộc. Đừng quên ghé thăm các lò gạch đang được chuyển đổi công năng thành không gian nghệ thuật, nơi quá khứ và hiện tại gặp gỡ.

Kiến trúc gạch nung Việt Nam đang kể một câu chuyện đầy cảm hứng. Nó không chối bỏ quá khứ để chạy theo cái mới, cũng không ôm khư khư lấy truyền thống để trở nên lạc hậu. Nó chọn cách kế thừa tinh thần của đất, hội nhập với tư duy xanh của thế giới, và phát triển thành một ngôn ngữ riêng biệt. Trong một thế giới ngày càng phẳng, những viên gạch đỏ thô mộc ấy nhắc nhở chúng ta về nơi chốn mình thuộc về. Rằng dù có đi xa đến đâu, chúng ta vẫn luôn được che chở bởi Đất.

Bản quyền hình ảnh: Phạm Trí Nhân, Rafael Gamo, Oki Hiroyuki, Creative Commons