By Andy On The Go

Nếu dòng Sa Giang là mạch máu luân chuyển sự sống, thì hệ thống kiến trúc cổ chính là bộ khung xương vững chãi, định hình nên vóc dáng và khí chất của Sa Đéc qua trăm năm thăng trầm.

Người ta thường ví von Sa Đéc như một “nàng thơ” ngủ quên. Nhưng nếu nhìn sâu hơn bằng con mắt của người làm quy hoạch hay kiến trúc, Sa Đéc thực sự là một cuốn từ điển sống động về sự va chạm và hòa quyện giữa các nền văn minh: Việt – Hoa – Pháp. Bước chân vào đây không chỉ là đi du lịch, mà là một cuộc thám hiểm vào chiều sâu của thẩm mỹ và ký ức.

Ngôi nhà Huỳnh Thủy Lê: Cú va chạm tráng lệ giữa Đông và Tây

Nổi bật nhất trong quần thể kiến trúc dân dụng chắc chắn là nhà cổ Huỳnh Thủy Lê. Đừng chỉ nhìn nó như bối cảnh của một câu chuyện tình, hãy nhìn nó như một bản giao hưởng táo bạo của vật liệu và hình khối.

Bề ngoài, ngôi nhà đánh lừa thị giác bằng vẻ kiêu sa của kiến trúc phương Tây thời Phục Hưng. Những vòm cửa La Mã uy nghi (Romanesque), những phù điêu hoa lá đắp nổi trên vôi trắng, những hàng cột trụ vững chãi… tất cả toát lên vẻ quyền quý, hiện đại của giới thượng lưu đầu thế kỷ 20.

Nhưng cú “twist” nằm ở ngay khoảnh khắc ta bước qua ngạch cửa. Không gian phương Tây đột ngột nhường chỗ cho một thế giới thuần Á Đông, thâm trầm và bí ẩn.

Không gian “Thiên tỉnh” (Giếng trời): Đây là trái tim của ngôi nhà. Khoảng sân trũng ở giữa không chỉ để lấy sáng và gió, mà còn mang ý nghĩa phong thủy “tụ thủy sinh tài”. Nước mưa rơi xuống sân như tiền tài chảy vào nhà không thất thoát.

Ngôn ngữ điêu khắc gỗ: Hệ thống bao lam, thành vọng và các khung cửa gỗ bên trong là đỉnh cao của nghệ thuật chạm khắc sơn son thếp vàng. Các nghệ nhân xưa đã tỉ mỉ khắc họa hình tượng Long – Lân – Quy – Phụng hay Mai – Lan – Cúc – Trúc với độ tinh xảo đáng kinh ngạc. Sự tương phản giữa lớp vỏ bê tông phương Tây lạnh lùng và cái ruột gỗ ấm áp, vàng son bên trong chính là ẩn dụ tuyệt vời cho tính cách người Hoa Chợ Lớn thời bấy giờ: Bên ngoài cởi mở hội nhập, bên trong gìn giữ cốt cách gia tộc.

Tuyệt kỹ “Khảm sành” và kiến trúc hình chữ Công

Rời không gian tư gia, ta bước sang không gian tín ngưỡng của cộng đồng người Hoa Kiến Giang với Kiến An Cung, hay còn gọi là Chùa Ông.

Đây là một công trình tiêu biểu cho lối kiến trúc đền miếu phong cách Quảng Đông, rực rỡ và đầy quyền uy.

Kết cấu hình chữ “Công” (工): Chùa được xây dựng với ba gian: Tiền điện, Trung điện và Chánh điện, mở rộng dần theo chiều sâu, tạo nên lớp lang uy nghiêm.

Nghệ thuật khảm sành sứ (Cốm): Điểm đắt giá nhất của Chùa Ông nằm trên những bờ nóc. Những con rồng uốn lượn, những tích tuồng cổ được tạo hình không phải bằng sơn vẽ, mà bằng hàng ngàn mảnh sành sứ, chén đĩa vỡ được cắt tỉa và ghép lại tỉ mỉ. Dưới ánh nắng miền nhiệt đới, mái chùa lấp lánh như được dát ngọc.Hệ thống “Chồng rường”: Bên trong chánh điện, ta không thấy sự xuất hiện của đinh ốc. Toàn bộ hệ thống cột gỗ và xà ngang được liên kết bằng mộng gỗ (kỹ thuật đấu củng), chịu lực cực tốt qua cả thế kỷ. Những cột gỗ lim đen bóng, to hơn vòng tay người ôm, đứng sừng sững trong khói hương trầm mặc, tạo nên một không khí linh thiêng đến rợn ngợp.

Chùa Kim Huê & Đình Vĩnh Phước: Nét trầm mặc của người Việt

Nếu kiến trúc Hoa rực rỡ sắc màu thì kiến trúc tâm linh của người Việt tại Sa Đéc lại mang vẻ đẹp thanh thoát, nhẹ nhàng hơn.Chùa Kim Huê (Chùa Bông): Ngôi cổ tự này có một vị thế đắc địa ngay rạch Cái Sơn. Điều thú vị là kiến trúc của nó không tuân theo lối chùa truyền thống với mái cong đầu đao, mà mang dáng dấp của một “Cung đình” hay thư viện cổ. Mái ngói đỏ xếp tầng, lợp theo kiểu “trùng thiềm điệp ốc”, tạo nên sự thông thoáng tối đa. Không gian bên trong mở ra với nhiều cửa sổ, đón gió từ rạch thổi vào mát rượi. Đây là nơi ta tìm thấy sự an nhiên của Thiền phái Lâm Tế, nhẹ nhàng và thoát tục.

Đình Vĩnh Phước: Đại diện cho tín ngưỡng thờ Thành Hoàng Bổn Cảnh của người đi mở đất. Ngôi đình mang đậm nét kiến trúc đình làng Nam Bộ với mái ngói âm dương võng nhẹ, trên nóc là cặp “Lưỡng long tranh châu”. Đình làng không chỉ là nơi thờ cúng, mà là không gian cộng đồng, nơi lưu giữ sắc phong của triều đình Huế và những câu chuyện về tiền nhân khai khẩn vùng đất Sa Đéc.

Hệ thống nhà cổ, chùa chiền và đình miếu ở Sa Đéc không đứng tách biệt. Chúng đan cài vào nhau, nương tựa vào nhau bên dòng Sa Giang. Nhà cổ là nơi con người trú ngụ thân xác. Chùa và Đình là nơi con người neo đậu tâm hồn. Sự tồn tại song hành của kiến trúc Pháp lãng mạn, kiến trúc Hoa cầu kỳ và kiến trúc Việt bình dị đã tạo nên một “hệ sinh thái văn hóa” đa dạng nhưng thống nhất.

Đến Sa Đéc, hãy chậm lại một chút. Hãy chạm tay vào những viên gạch bông trăm tuổi, ngước nhìn những mảnh sành lấp lánh trên mái chùa, để thấy rằng: Kiến trúc ở đây không vô tri. Nó đang thì thầm kể câu chuyện về sự bao dung, về khả năng thích ứng và chung sống hòa bình của những cộng đồng người trên vùng đất phương Nam hào sảng này.

Nguồn hình ảnh: Thám Hiểm Mekong