By Andy On The Go

Tôi đứng giữa thung lũng Lũng Cẩm vào một buổi chiều hanh hao, nơi những rặng sa mộc vươn mình như những nét bút nghiên vẽ lên bầu trời Hà Giang. Nhưng dưới chân tôi, mới thực sự là nơi câu chuyện bắt đầu.

Trong hành trình của một kẻ lữ hành đi tìm linh hồn của các công trình, tôi nhận ra rằng: Nếu kiến trúc của Zaha Hadid là một cú rướn mình đầy kiêu hãnh về phía tương lai, thì những ngôi nhà trình tường miền Bắc lại là một cú cúi đầu thật thấp để lắng nghe hơi thở của đất. Đó là một thứ kiến trúc không cần ngôn từ để giải thích về sự “vị nhân sinh”, bởi lẽ, từng thớ đất ở đây đã được nhào nặn để phục vụ cho một mục đích duy nhất: Chở che.

Chiếc kén nện bằng thời gian

Hãy tưởng tượng về một vùng đất mà mùa đông sương muối bủa vây, gió đại ngàn rít qua khe núi như muốn xé toạc mọi thứ. Con người ở đây không có thép, không có kính cường lực. Họ chỉ có đất dưới chân và sức đôi bàn tay.

Nhà trình tường, đặc biệt là của người Hà Nhì và người Mông là một kỳ quan của bản năng thích ứng. Để dựng nên một bức vách, người ta không xây, mà là “nện”. Đất sét tinh, sau khi loại bỏ tạp chất, được đổ vào khuôn gỗ rồi dùng chày gỗ nện liên tục. Thình. Thịch. Thình. Thịch. Tiếng vang ấy là nhạc điệu của sự sinh tồn. Từng lớp đất mỏng được nén chặt cho đến khi nó cứng như đá, dày đến nỗi sải tay một người lớn không ôm xuể.

Tại sao phải dày đến thế? Đó chính là câu trả lời của tổ tiên ta trước sự biến đổi khắc nghiệt của tự nhiên. Bức tường đất 60-80cm ấy hoạt động như một bộ máy điều hòa nhiệt độ hoàn hảo nhất mà không cần tốn một kilowatt điện nào. Ban ngày, nó hấp thụ nhiệt lượng từ nắng gắt nhưng ngăn không cho nóng xuyên vào trong. Đến đêm, khi cao nguyên đá chìm vào cái lạnh âm độ, bức tường bắt đầu “thở” ra nhiệt lượng đã tích trữ, sưởi ấm cho những đứa trẻ đang say ngủ bên bếp lửa.

Từ bản năng sinh tồn đến sự thức tỉnh đương đại

Tôi đã có dịp ngồi lại trong những ngôi nhà trình tường cổ và cả những công trình “hồi sinh” di sản đất của kiến trúc sư Hoàng Thúc Hào. Sự khác biệt không nằm ở vật liệu, mà nằm ở tư duy thích ứng (adaptive) qua thời gian.

Quá khứ: Ngôi nhà trình tường truyền thống thường tối, ít cửa sổ vì người xưa cần “ẩn mình” để giữ nhiệt và phòng thú dữ. Đó là kiến trúc của sự bảo vệ tuyệt đối. 

Hiện tại: Những công trình đương đại như Trường học Lũng Luông hay các trung tâm văn hóa vùng cao đã biết cách “mở” đất ra. Vẫn là những bức tường trình vững chãi, nhưng giờ đây chúng được kết hợp với những mảng kính lớn, những khoảng giếng trời tinh tế.

Đây chính là sự thích ứng về lối sống. Con người hiện đại không còn chỉ cần “đủ ấm”, họ cần “đủ sáng” và “đủ thơ”. Việc giữ lại lõi đất truyền thống nhưng gia cố bằng kỹ thuật mới giúp công trình bền bỉ hơn trước những trận mưa rừng xối xả do biến đổi khí hậu, đồng thời vẫn giữ được cái hồn cốt thô mộc, vị nhân sinh mà bê tông không bao giờ có được.

Sự tàn phai có thứ tự

Có một điều ở nhà đất miền Bắc khiến tôi luôn thấy xúc động: Sự thành thật.

Kiến trúc hiện đại thường cố gắng chống lại thời gian bằng những lớp sơn phết bóng bẩy. Nhưng nhà đất thì khác. Nó chấp nhận già đi cùng con người. Một bức tường trình qua nửa thế kỷ sẽ hiện lên những vết hằn, những lớp sỏi đá li ti bị gió bào mòn, trông hệt như những nếp nhăn trên trán của một già bản. Nó không che giấu tuổi tác, nó khoe ra những trải nghiệm.

Sự vị nhân sinh ở đây nằm ở chỗ: Ngôi nhà không tách rời con người ra khỏi dòng chảy của tự nhiên, mà nó dạy chúng ta cách hòa nhập. Khi một ngôi nhà đất sụp đổ, nó không để lại rác thải xây dựng hay những đống đổ nát hóa chất. Nó nhẹ nhàng rã ra, tan vào lòng đất, trở về làm phù sa cho những mùa rẫy sau. Một vòng đời khép kín và tử tế tuyệt đối với hành tinh.

Dừng chân ở nơi cực Bắc, nhìn những ngôi nhà đất vàng rực lên trong nắng chiều giữa phông nền đá xám xịt, tôi hiểu rằng kiến trúc không nhất thiết phải là những đường cong vị lai lộng lẫy để được ghi nhận.

Vẻ đẹp vị nhân sinh thực thụ đôi khi chỉ là một bức tường đất xù xì nhưng đủ ấm để một gia đình qua được mùa đông. Đó là kiến trúc của sự thấu hiểu: hiểu đất, hiểu người, và hiểu cả những biến động khôn lường của ông Trời.

Miền Bắc cho tôi bài học đầu tiên về sự an trú: Rằng khi ta biết cúi xuống thật gần với Đất, ta sẽ tìm thấy sự vững chãi nhất của cuộc đời.