By Andy On The Go

Những ngày này, đứng bên bờ sông Sa Đéc, một nhánh rẽ hiền hòa của dòng Tiền Giang hùng vĩ, tôi thấy không khí Tết không chỉ đến từ màu sắc mà còn đến từ sự chuyển động.

Nếu trên bờ, Tết là sự tĩnh tại của những giàn hoa khoe sắc thì dưới sông, Tết là một cuộc hành hương hối hả nhưng đầy thi vị của giới thương hồ. Sa Đéc những ngày giáp Tết chính là một đại sân khấu hoàn hảo nhất để chiêm ngưỡng nét văn hóa sông nước độc đáo bậc nhất của vùng Tây Nam Bộ, văn hóa Thương hồ.

Dòng sông không chỉ là nước, dòng sông là Đường

Để hiểu về thương hồ, chúng ta phải đặt họ vào tổng thể địa lý của miền Tây. Với hệ thống kênh rạch chằng chịt như mạch máu, người miền Tây xưa không coi sông là trở ngại mà coi đó là những con đường cao tốc. Và thương hồ, những kẻ buôn bán trên sông nước, chính là những người vận tải cần mẫn trên hệ thống huyết mạch ấy.

Tại khúc sông Sa Đéc này, nơi giao thoa giữa vùng trồng hoa và cửa ngõ ra sông lớn, ta dễ dàng bắt gặp những chiếc ghe bầu hay ghe chài cỡ lớn đang neo đậu chờ ăn hàng. Chúng nằm đó, lừng lững và trầm mặc, khác hẳn với những chiếc xuồng ba lá nhỏ bé đang len lỏi trong rạch.

Kiến trúc của sự trôi nổi

Tôi luôn bị ám ảnh bởi cấu trúc của những chiếc ghe thương hồ. Đó là một kiệt tác của kiến trúc tối giản và tính thích ứng cao độ. Trên một diện tích chòng chành vài chục mét vuông, họ gói ghém cả một cuộc đời.

Mũi ghe là hiên nhà và cũng là nơi giao thương. Khoang giữa là phòng khách kiêm phòng ngủ. Sau lái là bếp núc và công trình phụ. Một thế giới khép kín, tự trị và di động.

Đặc biệt, hãy nhìn vào đôi mắt của những chiếc ghe. Người miền Tây luôn vẽ lên mũi ghe hai con mắt to, trừng trừng và sắc lẹm. Có người bảo để dọa thủy quái hay cá sấu. Nhưng với tôi, đôi mắt ấy như linh hồn của chiếc ghe. Đó là một sinh thể có ý thức, thức trắng đêm ngày để dẫn đường, rẽ sóng và bảo vệ cho gia đình chủ nhân giữa dòng đời vạn biến.

Cây bẹo và tín hiệu của sự im lặng

Giữa mênh mông sông nước và tiếng máy nổ rền vang, tiếng rao của con người trở nên vô vọng. Người thương hồ vì thế mà sáng tạo ra một ngôn ngữ quảng bá thị giác độc bản gọi là cây bẹo.

Đó là một cây sào tre dài dựng đứng trước mũi ghe với nguyên tắc treo gì bán nấy. Treo trái bí bán trái bí, treo khoai bán khoai. Đó là tín hiệu mời gọi thầm lặng nhưng đầy uy lực.

Nhưng ở bến sông Sa Đéc mùa này, cây bẹo mang một sứ mệnh khác. Nó không chỉ treo nông sản mà đôi khi treo cả hy vọng. Có những chiếc ghe không treo gì nhưng chất đầy những giỏ cúc mâm xôi, hồng nhung, vạn thọ. Cây bẹo lúc này nhường chỗ cho hương sắc. Cả khúc sông bỗng biến thành một dải lụa màu nổi trôi. Nhìn những chiếc ghe đầy ắp hoa, tôi thấy như họ đang chở cả mùa xuân từ đất liền ra biển lớn.

Cuộc di cư của cái Đẹp

Mùa giáp Tết ở Sa Đéc là mùa của những cuộc chia ly đẹp đẽ. Hoa rời giàn, xuống xuồng rồi lên ghe lớn. Những người thương hồ Sa Đéc hay những người từ miệt Thứ, miệt Cà Mau, Cần Thơ tụ về đây, nhận lấy cái đẹp để mang đi phân phát khắp vùng châu thổ.

Giữa cái nắng chiều vàng vọt hắt lên mặt sông, tiếng máy đuôi tôm khua nước hòa lẫn với một câu hò ai đó cất lên, nghe sao mà da diết:

“Hò ơ… Sông dài cá lội biệt tăm 

Phải duyên chồng vợ… ngàn năm cũng chờ.”

Câu hò lan xa trên mặt nước, chạm vào mạn thuyền, chạm vào lòng người lữ khách. Có lẽ, chỉ những người lấy sông làm nhà mới thấm thía hết cái mênh mang và nỗi niềm của sự trôi dạt.

Có những chuyến ghe đi ngược con nước, vượt hàng trăm cây số để lên Bến Bình Đông tại Sài Gòn. Hành trình ấy kéo dài nhiều ngày đêm. Họ ăn ngủ cùng hoa, che chắn cho hoa khỏi cái nắng gắt hay cơn mưa trái mùa. Đời thương hồ hào sảng nhưng cũng đầy âu lo, bởi vận mệnh cái Tết của họ neo đậu cả vào độ nở của những nụ hoa này.

Văn hóa thương hồ đang dần thu hẹp lại khi những cây cầu bê tông nối liền đôi bờ và xe tải bon bon vào tận ruộng. Nhưng tại Sa Đéc, bên dòng Mekong này, cái hồn cốt ấy vẫn còn đậm đặc.

Đứng ngắm nhìn những chiếc ghe rời bến, để lại phía sau những vệt sóng dài loang loáng ánh bạc, tôi nhận ra rằng thương hồ không chỉ là một nghề, đó là một di sản sống. Họ nhắc nhở chúng ta về một thời đại mà con người biết sống nương tựa, mềm mỏng và hài hòa tuyệt đối với nhịp thở của tự nhiên.

Hình: Báo Thanh Niên, VietnamTourism, NongThonViet