By Andy On The Go

Nếu chỉ dừng ở chữ “ích kỷ”, câu chuyện sẽ trở nên quá dễ. Bởi ở phía bên kia của Thái, Minh, con trai của ông, cũng đang mang một bi kịch riêng. Minh không ồn ào, không chống đối, không gây rắc rối. Bên ngoài trầm lặng, bên trong dậy sóng. Cậu giống như một căn phòng đóng cửa kín, nơi mọi thứ vẫn còn đó, chỉ là ánh sáng không lọt vào được để ta nhìn rõ.

Nhiều nghiên cứu về sức khỏe tinh thần vị thành niên chỉ ra rằng, phần lớn trầm cảm ở độ tuổi này không biểu hiện bằng những cơn khủng hoảng dữ dội, mà bằng sự thu mình, im lặng và cảm giác tê liệt cảm xúc kéo dài. Minh nằm đúng trong vùng “khó nhìn thấy” ấy. Cậu vẫn đi học, vẫn sinh hoạt bình thường, vẫn không làm ai phải lo lắng. Nhưng bên trong, một khoảng trống âm ỉ ngày càng lan rộng, không tên gọi, không điểm bắt đầu rõ ràng.

Trầm cảm của Minh không đến từ một cú sốc duy nhất. Nó tích tụ dần từ những năm tháng lớn lên trong đủ đầy vật chất nhưng thiếu vắng một ngôn ngữ cảm xúc để gọi tên chính mình. Minh không được dạy cách nói “con buồn”, “con sợ”, “con đang rối”. Và khi cảm xúc không có từ ngữ để đi ra ngoài, chúng quay ngược lại, gặm nhấm bên trong.

Người cha luôn ở đó, nhưng ở trong im lặng. Người con luôn được yêu thương, nhưng lại không được hướng dẫn cách nói ra điều mình đang cảm thấy. Tình yêu hiện hữu khắp căn nhà ấy, nhưng không có âm thanh. Các nghiên cứu về trầm cảm tuổi vị thành niên cho thấy, sự thiếu kết nối cảm xúc trong gia đình, đặc biệt là việc không có không gian an toàn để bộc lộ cảm xúc, là một trong những yếu tố làm gia tăng cảm giác cô đơn, ngay cả khi trẻ không hề thiếu sự chăm sóc.

Trong những suy nghĩ rất riêng, Minh tự nhận giữa mình và cha có một tấm màn vô hình. Nó không phải bức tường của xung đột, cũng không phải hố sâu của thù hằn. Đó là một lớp màn mỏng, trong suốt, đủ để nhìn thấy nhau, nhưng không đủ để chạm tới. Minh thấy cha mệt, thấy cha lặng lẽ, thấy cha hy sinh, nhưng không biết cách bước qua lớp màn ấy. Và sự bất lực kéo dài ấy rất dễ chuyển hóa thành cảm giác tự trách: có lẽ mình không nên nói gì cả.

Mỗi lần muốn mở lời, cổ họng Minh lại nghẹn cứng. Các mô tả lâm sàng về trầm cảm thường gọi đây là trạng thái ức chế cảm xúc: người trong cuộc không phải không có điều để nói, mà là không còn tin rằng lời nói của mình sẽ được đón nhận. Minh chọn im lặng không phải vì vô cảm, mà vì không biết bắt đầu từ đâu, và sợ rằng chỉ cần nói sai một câu, sự cân bằng mong manh của gia đình sẽ sụp đổ.

Minh không vô ơn theo nghĩa đạo đức. Cậu chỉ vô thức. Cậu sống trong một cảm giác an toàn tuyệt đối, nơi mọi thiếu hụt đều được lấp đầy và mọi rủi ro đều có cha đứng ra đỡ. Nhưng các nghiên cứu cũng chỉ ra một nghịch lý: khi trẻ lớn lên trong sự bảo bọc toàn diện mà thiếu dần cơ hội quan sát giới hạn và cảm xúc của người khác, khả năng thấu cảm và tự điều chỉnh cảm xúc của chính trẻ có thể bị chậm lại. Minh quen với hình ảnh một người cha luôn “ổn”, đến mức không chuẩn bị tâm thế để đối diện với sự mong manh.

Trong mắt Minh, cha là người luôn sẵn sàng, luôn ở đó. Một hình ảnh quá bền vững để cậu nghĩ rằng nó có thể rạn nứt. Và chính vì thế, khi cha bắt đầu lộ ra mệt mỏi, Minh không lập tức thấu hiểu. Phản ứng đầu tiên không phải là thương xót, mà là khó chịu. Với nhiều thanh thiếu niên đang mang trầm cảm tiềm ẩn, sự thay đổi của người lớn mà họ phụ thuộc có thể kích hoạt cảm giác bất an mạnh, bởi nó phá vỡ cấu trúc tâm lý vốn giúp họ cảm thấy an toàn.

Khi thế giới của Minh mở rộng ra ngoài, cha càng lùi vào hậu cảnh. Bạn bè, công nghệ, những nhịp sống nhanh và nhiều kích thích kéo Minh đi. Điều này cũng trùng khớp với các quan sát về trầm cảm tuổi trẻ trong xã hội hiện đại: sự bận rộn và ồn ào bên ngoài không làm giảm trầm cảm, mà đôi khi chỉ che phủ nó tốt hơn. Minh không cố tình quay lưng lại với cha. Cậu chỉ trôi theo những âm thanh khác để không phải nghe tiếng trống rỗng trong mình.

Rồi đến lúc những va chạm đầu đời xuất hiện, Minh bắt đầu đối diện với cảm giác trống rỗng và bối rối. Cậu quen với việc được đáp ứng, nhưng lại thiếu kỹ năng để đọc cảm xúc của người khác, nhất là cảm xúc của chính cha mình. Khi hình ảnh người cha “bất tử” sụp xuống, Minh không biết phải phản ứng thế nào. Và khi không biết, cậu rút lui. Tránh né là một phản ứng rất thường gặp ở người trẻ mang trầm cảm âm thầm.

Trầm cảm trong Minh vì thế mang hình hài của sự tê liệt cảm xúc. Cậu không bùng nổ. Cậu thu nhỏ mình lại để không trở thành gánh nặng. Nếu cha hy sinh thân xác trên sợi dây mưu sinh, thì Minh hy sinh đời sống nội tâm của mình để giữ cho mọi thứ “đừng xấu đi”. Sự tương đồng này, theo nhiều nghiên cứu, thường xuất hiện trong các gia đình nơi im lặng được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, như một cách sinh tồn hơn là một lựa chọn lành mạnh.

Có những đêm, Minh không còn phân biệt được buồn hay không buồn. Đây là trạng thái mà tâm lý học gọi là cảm xúc cùn mòn, một triệu chứng thường gặp của trầm cảm kéo dài. Cảm xúc không biến mất, nó chỉ bị nén lại thành một khối nặng. Minh không biết mình đang giận cha, thương cha, hay giận chính mình. Và sự im lặng, khi kéo dài đủ lâu, không còn là khoảng nghỉ, mà trở thành nhà tù.

Điều đau lòng nhất là ở chỗ, trong sâu thẳm, Minh chưa từng nghi ngờ tình yêu của cha. Ngược lại, cậu tin vào tình yêu ấy đến mức không dám động chạm. Nhiều người trẻ mang trầm cảm không thiếu tình yêu, họ chỉ thiếu niềm tin rằng tình yêu ấy đủ an toàn để họ được yếu đuối. Tình yêu luôn hiện hữu, chỉ không biết cách cất lời. Và khi không được nói ra, nó quay ngược lại, trở thành áp lực lên chính người đang giữ nó trong lòng.

Bởi vậy, khoảnh khắc lay động nhất không phải lúc hai cha con cãi nhau, mà là lúc Thái dám thừa nhận sự yếu đuối của mình. Khi ấy, tấm màn vô hình rung nhẹ. Với Minh, khoảnh khắc ấy có ý nghĩa lớn hơn rất nhiều: nó phá vỡ niềm tin rằng mình phải im lặng để mọi thứ được an toàn. Cậu bắt đầu hiểu rằng cha không phải một vai trò bất tử, mà là một con người có giới hạn.

Và trong khoảnh khắc ấy, một câu hỏi tưởng như rất đơn giản bỗng trở thành điểm khởi đầu của trưởng thành, cũng là điểm khởi đầu của chữa lành: cha đang cảm thấy thế nào?

Có khi, sự trưởng thành của một đứa trẻ không bắt đầu bằng thành tích, cũng không bắt đầu bằng sự biết ơn. Nó bắt đầu bằng khả năng nhìn thấy một người khác như một con người thật. Và từ khoảnh khắc ấy, tình yêu vẫn ở đó, cuối cùng cũng tìm được cách cất lời.

Sài Gòn, 15.01.2026