By Andy On The Go

Có một điều thú vị: nếu ngồi coi hát bội ở đình làng miền Tây, rồi vài năm sau lạc vào một nhà hát nhỏ ở Bắc Kinh/nơi nào đó ở Trung Quốc xem kinh kịch, bạn sẽ nhận ra một cảm giác rất lạ.

Mình không hiểu hết lời, nhạc thì khác, phục trang cũng khác, vậy mà có những gương mặt, những dáng đi, những khí chất rất… quen. Nhận ra lúc đó, mới thấy hát bội và kinh kịch được nối với nhau bằng một sợi chỉ rất bền bỉ: những nhân vật bước ra từ cùng một kho tàng tích truyện.

Trước khi có khái niệm “rạp hát quốc gia”, những câu chuyện đã đi trước biên giới rất lâu. Các tích như Tam quốc, Phong thần, Dương gia tướng, Chung Vô Diệm, Bao Công xử án… đã lang thang khắp Á Đông bằng đường miệng, đường kinh sách, rồi đến đường sân khấu. Mỗi nơi, người ta lấy câu chuyện về, nhào nặn lại cho hợp ngôn ngữ, tín ngưỡng, thẩm mỹ của mình.

Thế là: Ở Trung Hoa, họ có kinh kịch với Quan Công, Bao Công, Võ Tòng, Chung Vô Diệm, Dương Quý Phi…Ở Việt Nam, chúng ta có hát bội với Quan Công, Bao Công, Võ Tam Tư, Chung Vô Diệm, Mộc Quế Anh, Triệu Tử Long mang thêm màu sắc Việt.

Nhân vật thì giống, nhưng “tính” của họ lại mang chút gì đó địa phương.

Quan Công của kinh kịch oai nghiêm, thần thánh, nét vẽ đỏ trên mặt như tượng. Quan Công trong hát bội thì cũng oai vậy, nhưng đôi khi có chút gần gũi kiểu “anh hùng mà vẫn là người”, cách ca, cách bộ pháp mang nhịp điệu Việt Nam hơn.

Chung Vô Diệm là ví dụ dễ thấy nhất. Nguyên gốc là một nhân vật truyền kỳ Trung Hoa, người đàn bà “xấu” nhưng trung nghĩa, trí dũng song toàn, cứu cả giang sơn. Kinh kịch dựng nên Chung Vô Diệm với mặt vẽ mạnh, giọng ca cao, từng bước đi như đóng đinh trên sàn gỗ, vừa uy vừa dữ. Sang tới hát bội, Chung Vô Diệm vẫn giữ cái thần “bất khuất với trời đất”, nhưng được “dịch” sang tâm thế người đàn bà Việt: Vừa lo nước, vừa nặng tình nhà, vừa cầm gươm ra trận, vừa mang nặng đẻ đau giữa Long Trì, vừa là nữ tướng, vừa là người vợ, người mẹ chịu cực quen rồi nên không than.

Nhìn vậy mới thấy, nhân vật giống nhau, nhưng linh hồn được “bản địa hóa”. Chính điều đó làm cho Chung Vô Diệm trong hát bội chạm vào ký ức của khán giả Việt theo một kiểu rất riêng.

Nếu đem hình Quan Công trong kinh kịch và hát bội đặt cạnh nhau, ta sẽ thấy: Cùng mặt đỏ, râu dài, mắt phượng, mày ngài, Cùng đi bộ chậm, chắc, từng bước có trọng lượng, Cùng tượng trưng cho trung nghĩa, cho lời hứa không đổi.

Bao Công cũng vậy, thường là mặt đen, trán cao, râu dài, giữa trán có vầng trăng. Dù là kinh kịch hay hát bội, chỉ cần ông bước ra, khán giả lập tức biết đây là “công lý”, là người thay trời hành đạo.

Những nhân vật này như những chiếc cầu nhỏ, nối hát bội và kinh kịch lại với nhau.

Dù bạn ngồi ở Sài Gòn hay Bắc Kinh, khi Quan Công bước ra, dù hát bằng tiếng gì, bạn cũng cảm được phần nào khí chất của nhân vật, vì đã gặp ông ở đâu đó rồi, trong một tuồng khác, trên một sân khấu khác. Điều thú vị là không chỉ nhân vật giống nhau, mà ngôn ngữ sân khấu cũng chia sẻ chung một “bộ mã”.

Mặt đỏ thường là trung nghĩa. Mặt trắng hay nhợt là gian xảo. Mặt đen là cương trực. Bước chân chậm, vững là tướng, vua, quan lớn. Bước nhanh, nhỏ, lí lắc là tiểu đồng, tỳ nữ…

Những “mã” này xuất hiện cả trong kinh kịch lẫn hát bội. Khán giả có thể không gọi tên được, nhưng trực giác vẫn đọc ra. Nhờ vậy, dù xem loại hình nào, ta vẫn có cảm giác quen thuộc, giống như đọc cùng một bảng chữ cái, chỉ khác ngôn ngữ.

Tôi hay nghĩ: hát bội và kinh kịch giống như hai nhánh sông tách ra từ một mạch nguồn truyện tích chung, rồi chảy qua hai vùng đất khác nhau.

Kinh kịch mang đậm hơi thở cung đình Bắc Kinh, khí phách miền Hoa Bắc, phong thái nghiêm trang, tiết tấu gấp gáp hơn. Hát bội đi qua đình làng, chùa chiền Việt Nam, tắm mình trong không khí hội làng, trong tiếng nói, tiếng than, tiếng cười của dân mình.

Nhưng trên cả hai dòng chảy đó, những chiếc thuyền chở truyện vẫn na ná nhau. Quan Công, Chung Vô Diệm, Bao Công, Dương gia tướng… như những người bạn cũ, mặc áo khác, nói tiếng khác, nhưng gặp lại vẫn nhận ra nhau.

Khi đặt hát bội cạnh kinh kịch, ta không cần so hơn thua “ai đỉnh hơn”. Có lẽ cách đẹp hơn là xem chúng như hai người bà con xa, cùng gốc rễ văn hóa, cùng lớn lên từ dòng truyện dân gian và tiểu thuyết chương hồi, rồi mỗi người mang một cá tính riêng.

Nhận ra mối liên kết đó giúp ta: Trân trọng hát bội hơn, vì thấy nó không đứng lẻ loi mà nằm trong một hệ sinh thái sân khấu châu Á rất phong phú.

Hiểu rõ hơn việc “Việt hóa” là một quá trình sáng tạo, không phải sao chép. Nhìn thấy cái hay của giao lưu văn hóa: nhân vật và cốt truyện đi xa, nhưng vào đến mỗi vùng đất, chúng lại nảy thêm một bản sắc khác.

Có thể một ngày nào đó, bạn đứng trong rạp xem kinh kịch, rồi chợt nhớ tới tiếng trống, tiếng “ứ ứ ứ” của một đêm hát bội ở đình làng năm nào.

Lúc đó, biết đâu bạn sẽ mỉm cười, nhận ra rằng giữa mình và những nhân vật trên sân khấu, giữa hát bội và kinh kịch, vẫn có một sợi dây rất thin nhưng rất bền: sợi dây của những câu chuyện đã vượt khỏi biên giới, nhưng vẫn mang trong mình quê nhà.

Sài Gòn, tháng 12.2025