By Andy On The Go

Nếu kiến trúc vị nhân sinh là đặt con người vào trung tâm, Kumiko Inui chọn một cách đặt rất “khiêm”: bà đi tìm những khoảng không gian nhỏ nơi đời sống tự bộc lộ.

“Little spaces” (những khoảng nhỏ) với Inui không phải đồ trang trí đô thị, mà là các điều kiện vi mô khiến con người muốn dừng lại, muốn ở lại, muốn gặp nhau. Và chính ở tầng vi mô đó, “poetics of living” (thi pháp của đời sống) xuất hiện: thơ không nằm ở hình khối lớn, mà nằm ở bậc thềm, mái hiên, góc hành lang, chỗ ánh sáng đổ xuống đúng tầm người.

Triết lý này đi cùng một thái độ rất vị nhân sinh: tôn trọng quyền tự chủ của người dùng. Inui gọi đó là autonomy (tính tự chủ, tức khả năng người dân tự tổ chức cách họ sống và dùng không gian). Bà quan sát những không gian được tạo ra “từ dưới lên” bởi thói quen, thương lượng, và sự tinh chỉnh mỗi ngày, thay vì chỉ vận hành theo “bản vẽ tổng”- master plan (quy hoạch tổng thể, thường áp đặt logic từ trên xuống). Khi đô thị bị các dự án lớn kéo về “tối ưu hóa”, điều dễ mất đi nhất lại là những nơi cho phép đời sống tự xoay xở.

Nhìn vào các công trình, ta thấy Inui không “giảng đạo” bằng khẩu hiệu, bà thiết kế bằng cấu trúc cho phép đời sống tự diễn ra.

Ở Shichigahama Junior High School, một phần hành lang được nới rộng để tạo ra chuỗi little spaces đa kích cỡ: góc học nhóm, chỗ tự học, nơi đọc sách. Những “khoảng nhỏ” này vận hành như vùng đệm semi-public (bán công cộng, không hoàn toàn riêng tư nhưng cũng không hoàn toàn công cộng), giúp học sinh linh hoạt chuyển trạng thái giữa tập thể và cá nhân. Trường học vì vậy không chỉ là phòng học, mà là mạng lưới lựa chọn, nơi hành vi của người dùng hoàn thiện không gian.

Ở Nobeoka Station Area Project, Inui đưa tư duy đó ra đô thị. Ga tàu thường là nơi đi qua. Bà biến nó thành nơi có thể ở lại, bằng cách tổ chức một tổ hợp cộng đồng trước ga, kết nối quảng trường, lối đi xuyên và các tiện ích đô thị. Ở đây xuất hiện một khái niệm quan trọng: commons (tài sản chung, hiểu rộng là không gian hay nguồn lực cộng đồng cùng dùng) và commoning (hành vi cùng tạo lập, cùng chăm sóc, cùng vận hành cái chung). Không chỉ “xây xong rồi để đó”, mà thiết kế phải gợi được thói quen sử dụng và trách nhiệm chia sẻ.

Kyoai Commons là một minh họa đẹp cho commons theo nghĩa kiến trúc: một không gian chung có độ mở cao, không áp đặt một công năng duy nhất. Người dùng “tự chiếm dụng” appropriation (chiếm dụng theo nghĩa tích cực: tự kéo ghế, tự tụ nhóm, tự định nghĩa cách dùng) để làm nó sống. Kiến trúc vị nhân sinh ở đây không phải “phục vụ” con người như khách hàng, mà trao quyền để con người trở thành đồng tác giả.

Đặt về Việt Nam, ta bỗng thấy “little spaces” vốn đã là bản sắc: hẻm Sài Gòn, ngõ Hà Nội, hiên nhà, khoảng trước cửa tiệm, vỉa hè với vài chiếc ghế nhựa. Đó là hệ sinh thái của vùng chuyển tiếp, nơi giao thông, buôn bán nhỏ, và đời sống gia đình chồng lên nhau. Các nghiên cứu về hẻm cho thấy cư dân liên tục “đàm phán” cách dùng không gian, biến hẻm thành nơi sống, không chỉ là lối đi. Tương tự, hệ ngõ nhỏ ở Hà Nội cho thấy sức bền của buôn bán vặt, vì cấu trúc ngõ tạo điều kiện cho những tương tác gần gũi và khó bị “xóa sạch” bằng các chuẩn mực mặt phố.

Vấn đề là trong nhiều dự án chỉnh trang, các khoảng nhỏ thường bị xem như phần thừa cần dọn sạch để “thông thoáng”. Bài học của Inui gợi một hướng khác: thay vì triệt tiêu, hãy “chăm” các khoảng nhỏ bằng hạ tầng tối thiểu, để chúng an toàn hơn và công bằng hơn. Chiếu sáng, thoát nước, bóng râm, bậc ngồi, chỗ dừng xe hợp lý. Những can thiệp nhỏ nhưng đúng chỗ có thể nâng chất lượng sống rõ rệt, mà không phá cấu trúc xã hội đã hình thành. Và ở chiều ngược lại, chính Việt Nam cũng có những công trình theo tinh thần này, như BE Friendly Space hay Farming Kindergarten, nơi kiến trúc tạo ra nền để cộng đồng và trẻ em sử dụng linh hoạt, học và chơi trong các vùng đệm giàu tính đời sống.

Kiến trúc vị nhân sinh, suy cho cùng, là kiến trúc biết nhường chỗ cho con người. Và đôi khi, nhường chỗ chỉ cần bắt đầu từ một “khoảng nhỏ” được thiết kế tử tế.

Từ khóa

• Tài sản chung (commons): không gian/nguồn lực cộng đồng cùng sử dụng và cùng hưởng lợi.
• Cùng kiến tạo cái chung (commoning): hành vi cộng đồng cùng tạo lập, duy trì, và vận hành commons.
• Tự chủ (autonomy): mức độ người dân có thể tự quyết định cách sống và dùng không gian đô thị.
• Chiếm dụng tích cực (appropriation): người dùng tự điều chỉnh, “làm chủ” không gian theo nhu cầu thực.
• Bán công cộng (semi-public): vùng đệm giữa riêng tư và công cộng, nơi tương tác xã hội diễn ra tự nhiên.
• Quy hoạch tổng thể (master plan): khung quy hoạch từ trên xuống, thường mạnh về kiểm soát nhưng dễ làm mất linh hoạt vi mô.

Nguồn tham khảo

• TOTO GALLERY·MA, “Kumiko Inui + Tokyo University of the Arts Inui Lab: little spaces” (thông tin triển lãm). (TOTO株式会社)
• Inui Architects, “About” (nhấn mạnh commons và act of commoning). (Inui Architects)
• Shinkenchiku.DATA, “Shichigahama Junior High School” (mô tả “little spaces” dọc hành lang, mini-libraries, workspace). (Shinkenchiku.DATA)
• Shinkenchiku.DATA, “Nobeoka Station Area Project” (tổ hợp trước ga, kết nối quảng trường và hạ tầng khu vực). (Shinkenchiku.DATA)
• Japan Story, “Kumiko Inui on Learning from Anonymously Generated Spaces” (phỏng vấn về dự án quy mô lớn và autonomy). (Japan Story)
• IIAS (The Newsletter), “A view from Hanoi and Ho Chi Minh City alleyway neighbourhoods” (đọc cấu trúc hẻm/ngõ như nền đời sống thường nhật). (IIAS)
• IIAS (The Newsletter), “Performing and ‘Rhythming’ the Neighbourhood 24/7…” (phân tích nhịp điệu và thương lượng không gian ở HCMC). (IIAS)
• Belgeo (OpenEdition Journals), “Street vending and its resilience in the alleys of Hanoi, Vietnam” (sức bền của buôn bán vặt trong ngõ). (OpenEdition Journals)
• ArchDaily, “BE Friendly Space / H&P Architects” (không gian cộng đồng trong bối cảnh đô thị ngột ngạt). (ArchDaily)
• ArchDaily, “Farming Kindergarten / VTN Architects” (không gian giáo dục, mái xanh, sân chơi, trải nghiệm nông nghiệp). (ArchDaily)