By Andy On The Go

Có những cuốn sách mà chỉ cần đọc tên là thấy một sự nghịch ngợm rồi. “Ông trăm tuổi trèo qua cửa sổ và biến mất” là một trong số đó. Chỉ riêng hình ảnh một cụ ông tròn 100 tuổi, trong ngày sinh nhật, chọn trèo qua cửa sổ viện dưỡng lão để bỏ trốn, đã đủ nói lên tinh thần của cả cuốn sách: đời mà không ngao du, không bước ra khỏi cái khung người ta vẽ sẵn cho mình, thì già bao nhiêu cũng vẫn… hơi phí.

Allan Karlsson là kiểu nhân vật mà nếu gặp ngoài đời, chắc nhiều người sẽ thấy “cụ này lập dị”. Ông không quan tâm lắm đến triết lý cao siêu, càng không mấy bận tâm chuyện đúng sai theo kiểu đạo đức suông. Cả đời ông chỉ có hai thú vui: uống rượu và nổ tung mọi thứ bằng thuốc nổ. Thái độ sống của Allan đơn giản đến mức… khó chấp nhận: chuyện gì qua rồi thì cho nó qua, người nào đã chết thì thôi khỏi buồn, thế giới có hỗn loạn đến đâu thì vẫn có thể ngồi xuống ăn cho no rồi tính tiếp. Vậy mà chính sự đơn giản đó lại giúp ông đi xuyên qua cả một thế kỷ đầy biến động.

Truyện được kể đan xen hai tuyến: hiện tại và quá khứ. Hiện tại là hành trình “bỏ trốn tuổi già” của Allan: trốn khỏi viện dưỡng lão, tình cờ cuỗm luôn chiếc va li đầy tiền của đám tội phạm, vô tình kéo theo một chuỗi truy đuổi lố bịch và hài hước. Trên đường chạy trốn, Allan gặp gỡ những người bạn đồng hành kỳ lạ: một gã trộm vụng về, một anh chàng học hoài không xong đại học, một cô gái mạnh mẽ sống ở nông trại cùng con voi, rồi cả ông cảnh sát già có phần bất lực. Họ tạo thành một nhóm người “vớ vẩn” nhưng lại tràn đầy sinh khí, những con người mà xã hội không biết xếp vào đâu, bỗng tìm thấy nhau trên đường ngao du.

Song song đó là chuỗi hồi tưởng về cuộc đời dài một thế kỷ của Allan, nơi ông “tình cờ” góp mặt trong hầu hết các sự kiện lớn của thế kỷ 20. Ông vô tình liên quan đến phát minh bom nguyên tử, từng gặp Franco, Truman, Stalin, Mao, rồi lạc vào đủ mọi cuộc chiến. Ở đâu có những quyết định định hình lịch sử, ở đó thường có… Allan đứng ngó nghiêng đâu đó ở góc phòng. Cách tác giả dàn dựng rất rõ chất trào lộng Bắc Âu: lịch sử được “kể lại” bằng một giọng cười khẽ, lạnh lùng mà tinh quái. Những nhân vật chính trị ghê gớm bỗng trở nên nhỏ bé, trẻ con khi đứng cạnh một ông già không quan tâm lắm đến quyền lực, chỉ muốn có gì đó để nổ cho vui.

Đọc cuốn sách, cảm giác rõ nhất là sự nhẹ nhõm. Tác giả nói về chiến tranh, độc tài, âm mưu, giết chóc mà không hề nặng nề. Không phải vì ông coi nhẹ những nỗi đau đó, mà vì ông chọn đứng ở một góc khác: góc nhìn của một người bình thường, quá nhỏ bé trước những trò chơi quyền lực. Allan nhìn thế giới như nhìn bãi đá lổn nhổn: có tảng to, tảng nhỏ, có cái cấn chân, có cái dùng được để chèn bánh xe. Thay vì ngồi nguyền rủa đống đá, ông tìm cách bước qua, hoặc tận dụng nó theo kiểu rất thực dụng. Sự vô tư của Allan lạ lùng ở chỗ: nó không phải là vô tâm, mà là một kiểu chấp nhận đời sống như nó vốn dĩ.

Đến đây, dễ có người hỏi: vậy cuốn này có sâu sắc không, hay chỉ là một câu chuyện giải trí, đọc để cười rồi thôi? Câu trả lời tùy vào cách bạn đọc. Ở bề mặt, đây là một cuốn tiểu thuyết phiêu lưu hài hước, rất hợp để đọc khi mệt, để thấy đời cũng có thể nhẹ hơn. Nhưng nếu đi sâu thêm một chút, bạn sẽ thấy vài lớp nghĩa khác:

Thứ nhất, sách đặt câu hỏi về khuôn mẫu dành cho tuổi già. Xã hội thường có kịch bản sẵn cho người lớn tuổi: nghỉ hưu, uống thuốc, ngồi yên, “sống cho con cháu”. Allan từ chối kịch bản đó. Ông không muốn trở thành “nhân vật phụ” trong chính cuộc đời mình, dù đã sống tới 100 năm. Khi quyết định trèo qua cửa sổ, ông không định “làm cách mạng”, ông chỉ đơn giản muốn đi tiếp, muốn sống thêm vài cuộc phiêu lưu nữa. Nhưng chính lựa chọn tưởng như ích kỷ đó lại trở thành một tuyên ngôn: con người không bao giờ “hết hạn” tự do chỉ vì số tuổi.

Thứ hai, sách nói về sự ngẫu nhiên của đời sống. Cả cuộc đời Allan là chuỗi tình cờ nối tiếp nhau. Allan không có “tầm nhìn chiến lược”, cũng không có tham vọng thay đổi thế giới. Ông chỉ là người trôi theo dòng sự kiện, nhưng bằng cách nào đó, mỗi quyết định bâng quơ của ông lại tạo ra những rẽ ngoặt lớn. Đọc Allan, tôi nghĩ đến câu hỏi: có bao nhiêu thứ trong đời mình thực ra chỉ bắt đầu từ một lựa chọn rất nhỏ: một ngày nộp đơn nghỉ việc, một chuyến đi không có kế hoạch, một lần nói “ừ, thử xem”. Sách không khuyên ta sống buông xuôi, mà nhắc rằng, trong rất nhiều trường hợp, ta không kiểm soát được diễn biến, chỉ có thể lựa chọn thái độ trước những gì xảy đến.

Thứ ba, đây là cuốn sách ca ngợi khiếu hài hước như một “vũ khí sinh tồn”. Allan không triết lý dài dòng về “resilience” hay “mental health” nhưng cách ông đối diện khó khăn chính là luôn giữ được một khoảng cách nhất định với mọi bi kịch. Dù bị tống vào tù hay lạc giữa chiến tranh, Allan vẫn có thể ăn ngủ, nói chuyện, thậm chí kết bạn. Hài hước ở đây không phải cười cợt mọi thứ, mà là khả năng không để nỗi sợ nuốt chửng mình. Đó là cách một người nhỏ bé tự vệ trước một thế giới quá phức tạp.

Và cuối cùng, “Ông trăm tuổi” là lời nhắc để mỗi người tự hỏi: tôi đang sống theo lịch trình của ai? Có bao nhiêu điều mình đang làm chỉ vì “tới tuổi đó thì phải như vậy”? Tất nhiên không phải ai cũng có thể bỏ hết mà đi, càng không phải ai cũng nên trèo qua một cái “cửa sổ” nào đó rồi biến mất. Nhưng trong phạm vi nhỏ của riêng mình, mỗi người đều có một “cửa sổ” để bước qua: một suy nghĩ cũ, một nỗi sợ cũ, một vai diễn đã chật. Đôi khi, ngao du không nhất thiết phải là đi đến một đất nước khác, nó chỉ là dám thử một cách sống khác, dám hỏi “còn lựa chọn nào khác cho mình không?”.

Khép lại cuốn sách, hình ảnh ám vào tôi không chỉ là ông cụ 100 tuổi đang ngồi trên chiếc ghế bành nhìn thế giới, mà là ông già xỏ dép lê, tay kéo vali, lom khom trèo qua cửa sổ viện dưỡng lão vào một buổi sáng bình thường. Không có pháo hoa, không có nhạc nền hùng tráng.

Chỉ có một con người đã sống rất lâu, và vẫn tin rằng mình còn đủ thời gian để bắt đầu một cuộc phiêu lưu mới.

Viết dành tặng những ai đang nghĩ rằng phải đến một lúc nào đó mới làm này làm kia. Đời mà không ngao du thì phí hoài tuổi tác, phải không nào!

Sài Gòn, 10.12.2025