Người vào cởi áo lau son phấn, Trả cả vinh hoa lẫn đoạn trường

by Andy On The Go

Lần đầu xem “Bá Vương Biệt Cơ”, tôi có cảm giác mình không chỉ xem một bộ phim, mà đang mở một chiếc rương ký ức cũ của cả một thế kỷ. Mùi bụi sân khấu, tiếng mõ dằn dỗi, cái rét buốt trong sân luyện hí kịch, những tiếng hô đấu tố như đá ném vào mặt người. Tất cả cuộn lại thành một cơn sóng dài, đi qua đời hai người đàn ông và một người đàn bà, mãi mãi không thoát ra khỏi một vở diễn mang tên “Bá Vương Biệt Cơ”.

Điều ám ảnh tôi nhất không phải là những cảnh bạo lực hay đấu tố, mà là một câu nói rất nhỏ: “Ta bẩm sinh là một đứa con gái.”

Một đứa bé trai bị bắt buộc phải đóng đào, bị đánh, bị uốn, bị chỉnh từng cử chỉ, ánh mắt, hơi thở. Trình Điệp Y ban đầu chỉ là một đứa trẻ lạc lõng, nhưng khi câu đó được nhồi vào người, không chỉ bằng lời, mà bằng roi, bằng nhục, bằng nước mắt, rốt cuộc anh tin nó là thật. Như thể ở đâu đó trong lòng anh luôn vang một khúc hát thầm:

“Ta sinh ra đâu phải anh hùng áo giáp
Chỉ là bóng người múa dưới đèn khuya
Một câu ái hận trao cho Bá Vương
Đổi lấy kiếp này trọn đời làm Ngu Cơ”

Từ lúc đó, Điệp Y không còn rạch ròi giữa mình là ai trên sân khấu và mình là ai ngoài đời. Anh trở thành Ngu Cơ, không chỉ khi hóa trang, mà cả khi yêu, khi ghen, khi đau.

Câu chuyện tình trong phim cũng không phải kiểu chuyện tình để người ta cổ vũ. Nó là một tam giác nhòe nhoẹt giữa yêu và lệ thuộc, giữa thương và chiếm hữu. Điệp Y yêu Đoàn Tiểu Lâu theo cách một người sống cả đời trong ánh đèn sân khấu yêu một vì sao duy nhất. Còn Tiểu Lâu lại yêu Cúc Tiên bằng bản năng một người đàn ông muốn thoát khỏi phận con rối của khán giả, muốn có mái nhà, có vợ, có một chút đời thường để bấu víu.

Có những cảnh, nhìn Điệp Y đứng dưới sân khấu nhìn lên, tôi tưởng như nghe thấy tiếng lòng anh vỡ ra trong một đoạn xướng:

“Người là Bá Vương của riêng ta trên sân khấu
Bên dưới đài, ta chỉ là kẻ sau màn
Một nụ cười chàng nghiêng về người khác
Mà tim ta vỡ như trống trận ngoài thành”

Nếu nhìn họ từ ngoài, ai cũng có thể phán xét. Điệp Y ích kỷ, Cúc Tiên tham sinh, Tiểu Lâu nhu nhược. Nhưng khi ngồi xem, tôi thấy ở mỗi người là một nỗ lực rất con người để sinh tồn trong một thời đại không hề nhân từ. Họ không xấu. Họ chỉ quá nhỏ trước những cơn lốc lịch sử.

Phim trải dài từ thời loạn quân phiệt, qua chiến tranh Trung – Nhật, rồi Quốc Dân Đảng, rồi Cách mạng Văn hóa. Những cái tên, những lá cờ, những khẩu hiệu thay đổi liên tục. Điều duy nhất không thay đổi là thân phận của nghệ sĩ Kinh kịch. Họ luôn đứng trên sân khấu, luôn phải diễn cho vừa lòng kẻ có quyền lực ngày hôm đó. Hôm nay hát cho tướng quân, mai hát cho lính Nhật, mốt hát cho cách mạng. Một lúc nào đó, chính họ cũng không còn biết mình còn lại điều gì thật.

Cảnh đấu tố là một trong những đoạn khó nuốt nhất. Người ta lôi Trình Điệp Y và Đoàn Tiểu Lâu ra trước sân khấu, bắt họ phải bóc trần chính mình, chà đạp lên tình bạn, tình yêu, ký ức, quá khứ. Câu chữ họ dùng để đấu tố nhau nghe rất quen. Vì ở đâu đó, trong những thời khắc sợ hãi, con người luôn dùng những lời tàn nhẫn nhất để bảo vệ phần thân xác mỏng manh của mình.

Giữa sân gạch xám, như có một làn điệu chua chát vang lên:

“Đao kiếm không sắc bằng lời người nói
Một câu phán truyền chém đứt bao năm
Hôm qua ta cùng người chung một vai diễn
Hôm nay đứng đối diện mà chẳng dám gọi tên nhau”

Khi Tiểu Lâu buộc miệng phản bội Điệp Y, tôi không thấy ghét, tôi chỉ thấy rùng mình. Rốt cuộc, chúng ta có thể giữ lại bao nhiêu phần trăm lòng trung thành khi nỗi sợ lên tới đỉnh điểm.

Vở diễn “Bá Vương Biệt Cơ” trở thành cái khung cho cả đời người. Trên sân khấu, Hạng Vũ phải biệt Ngu Cơ. Ngoài đời, Trình Điệp Y cũng biệt Đoàn Tiểu Lâu, và tự biệt luôn chính mình. Cảnh cuối, khi Điệp Y diễn lại, rồi để mũi kiếm đi hết đường cong định sẵn, tôi có cảm giác đó không còn là tự sát, mà là cách duy nhất để trở về với một vai diễn mà anh đã ôm cả đời.

Trong tích xưa, Ngu Cơ hát xong rồi quyên sinh. Trong phim, như thể Điệp Y cũng đang hát khúc tiễn biệt của riêng mình.

“Trận cuối này không cần tiếng trống thúc quân
Chỉ cần một đường gươm vẽ tròn số phận
Chàng cứ đi, thiên hạ này giao lại cho gió
Ta xin ở lại, giữ trọn khúc biệt ca”

Sống, với anh, là tiếp tục bị kéo giằng giữa những vai trò, những thân phận. Chết, là lần đầu tiên được toàn quyền chọn cách rời sân khấu.

Xem xong, trong người tôi còn lại một cảm giác rất lạ. Không phải kiểu bi lụy, mà là một nỗi buồn miên man. Phim không cố gắng dạy ta bài học đạo đức hay lịch sử. Nó chỉ đặt ra một câu hỏi rất riêng tư: “Nếu cả đời bạn bị người khác viết kịch bản, đến một lúc, bạn có dám chịu trách nhiệm cho cảnh cuối của chính mình không?”

“Bá Vương Biệt Cơ” đối với tôi là một lời nhắc nhẹ mà đau về chuyện sống thật với mình. Không phải sống thật trong những khẩu hiệu mạnh mẽ, mà trong những lựa chọn nhỏ, những khoảnh khắc không ai nhìn. Chúng ta có thể không tránh được thời thế, không tránh được những vai diễn xã hội đặt lên vai. Nhưng biết mình đang diễn vai gì, và giữ lại một góc nhỏ không ai chạm tới được, có lẽ đó là cách duy nhất để không hóa thành một nhân vật bi kịch trên chính đời mình.