By Andy On The Go

Câu 1: Tối qua thầy nói rằng tuyệt vọng, bế tắc và mất hết hy vọng hoàn toàn là nền tảng khởi đầu cho yoga. Điều đó khiến yoga có vẻ bi quan. Trạng thái bi quan này có thật sự cần thiết để bắt đầu con đường yoga không? Người lạc quan có thể bắt đầu con đường yoga không?

Patanjali không mời ta đứng về phe bi quan hay lạc quan. Cả hai đều là chuyển động của hy vọng, nghĩa là còn treo tâm lên một tương lai tưởng tượng. Cái Osho gọi là “tuyệt vọng” ở cửa ngõ yoga không phải một tâm trạng ủ rũ, mà là độ chín của thấy biết: ta ngừng mặc cả với ngày mai, thôi tìm vật thay thế cho khoảng trống bên trong. Khi đồng xu hy vọng và tuyệt vọng rơi khỏi tay, năng lượng không còn tản mác ra ngoài. Tâm trở về mặt phẳng hiện tại, đủ tĩnh để thấy chính nó.
Trên nền đó, hai trụ của Patanjali mới có đất bám: Abhyasa là quay lại đều đặn với việc thấy, Vairagya là không dính mắc vào kết quả của việc thấy. Abhyasa mà thiếu Vairagya sẽ biến thiền thành mục tiêu để giành, càng làm tâm rối. Vairagya mà thiếu Abhyasa dễ trượt thành buông xuôi thụ động. Khi cả hai gặp nhau, sự lắng xảy ra như một hệ quả tự nhiên, không do ép buộc.
Vì vậy, người “lạc quan” vẫn có thể bắt đầu, miễn là sự lạc quan ấy không phải là phóng chiếu. Người “bi quan” cũng có thể bắt đầu, miễn là nỗi buồn ấy không còn là một bản ngã mới để bấu víu. Điều kiện không nằm ở sắc thái cảm xúc, mà ở mức độ trung thực với hiện tại: còn đòi hỏi điều gì khác với cái đang là, hay đã sẵn sàng đứng yên để nhìn.

Câu 2: Người ta nói rằng yoga là một hệ thống vô thần. Thầy có đồng ý với điều này không?

Yoga là khoa học của bên trong. Không cần chứng minh có hay không có Thượng đế. Nếu dùng chữ Ishvara, đó là một con đường để học buông và cầu nguyện, không phải đích đến. Trọng tâm luôn là trải nghiệm trực tiếp trong tĩnh lặng.
Với tôi, cầu nguyện không phải câu chữ mà là tư thế của trái tim. Có ngày tôi ngồi yên, không nói gì, chỉ cảm giác biết ơn ấm dần lên ở ngực. Không gửi cho ai cả. Nhịp thở tự mềm lại. Khi trái tim bớt cứng, thân nghe lời hơn, còn tâm thì bớt muốn đòi.

Câu 3: Thầy đã nói về tầm quan trọng của việc làm đệ tử trên con đường yoga, nhưng một người vô thần thì làm sao có thể làm đệ tử?

Vấn đề không nằm ở vô thần hay hữu thần. Vấn đề nằm ở chỗ đã kết luận. Đệ tử bắt đầu từ câu mình không biết. Cái biết vay mượn nuôi cái tôi giỏi cãi, còn sự không biết đúng mực mở cửa khiêm nhường. Từ khoảng trống đó, học thật sự bắt đầu.
Tôi học nhanh nhất khi chịu đặt sách xuống, ngồi thẳng lưng, nhìn thẳng vào thói quen của mình. Vừa quan sát, vừa thành thật. Không cố thành người khác cho vừa mắt thầy. Chỉ dọn cho gọn cái bàn trước mặt. Sự trung thực giản dị ấy làm nhẹ lòng.

Câu 4: Thầy nói rằng yoga không đòi hỏi bất kỳ đức tin nào. Nhưng nếu một đệ tử cần có đức tin, sự buông bỏ và niềm tin nơi bậc thầy như một điều kiện căn bản, vậy thì phát biểu đầu tiên còn đúng thế nào?

Yoga không bắt bạn phải “tin điều” gì cả.
Ở đây cần phân biệt:

• Tín điều (belief): một gói khái niệm trong đầu: học thuyết, khẩu hiệu, câu trả lời sẵn.
• Lòng tin (trust/faith): cảm giác thân tín sống động giữa người với người, nó lớn dần theo trải nghiệm thật.

Patanjali nói: yoga là khoa học bên trong, bạn tự làm rồi tự biết, nên không cần ôm một hệ tín điều. Còn lòng tin đối với bậc thầy nếu tự nhiên nảy sinh thì tốt: nó tạo ra “khí hậu ấm” để việc chuyển hóa diễn ra dễ hơn. Nhưng đó không phải điều kiện đầu vào và cũng không thể ép. Giống như tình yêu: đến thì thấy, không đến thì vẫn có đường khác để tu.

Đôi khi chỉ cần ngồi trong một căn phòng với người thở rất yên, tim mình cũng chậm lại. Sự gần gũi ban đầu giúp học nhanh hơn. Về sau, có lúc nên đi xa để khỏi bám vào hình tướng của thầy; khi rễ đã bám trong mình, xa hay gần trở thành chuyện của trái tim, không còn là chuyện toạ độ.
Lòng tin chín muồi không mù quáng:

• Nó làm bạn sáng mắt hơn, chứ không tắt câu hỏi.
• Nó khiến bạn hiền lành và vững hơn, chứ không lệ thuộc.
• Nó giữ bạn trách nhiệm với chính mình, thay vì giao hết tay lái cho ai khác.

Yoga không đòi hỏi niềm tin giáo điều. Nếu có lòng tin nảy nở với một bậc thầy, hãy trân quý như một phương tiện. Còn đích đến vẫn là khả năng thấy biết trực tiếp trong bạn.

Câu 5: Tối qua thầy nói về satsang và tầm quan trọng của sự gần gũi giữa đệ tử với guru. Điều đó có nghĩa là sự gần gũi về mặt thể chất không? Người đệ tử sống rất xa thầy về mặt địa lý có bị thiệt thòi không?

Satsang: “bầu bạn với người thông thái”, thường là với Guru, nơi những người tìm kiếm sự giác ngộ cùng nhau chia sẻ, học hỏi và thực hành thiền định. Lúc đầu, gần gũi thể chất hữu ích. Ta học bằng tai, bằng mắt, bằng nhịp thở chung trong một căn phòng. Về sau, khi rễ đã bám, thầy có thể đẩy ta đi để bớt lệ thuộc hình tướng. Lúc ấy, tọa độ mờ đi. Gần hay xa trở thành chuyện của trái tim. Tôi từng rời một nhóm tu tập vì nhận ra mình đang nghiện không khí dễ chịu ở đó. Tôi đi xa vài tháng, tiếp tục ngồi một mình, giữ đúng các thực hành nhỏ. Khi quay lại, tôi không còn bám vào nhóm như chỗ dựa, mà xem đó là nơi chia sẻ nhịp thở. Gần gũi trở nên trong trẻo hơn.

Câu 6: Khi thầy bảo chúng con cần hiểu rõ điều gì đó, thì thầy đang nói với ai để hiểu? Tâm trí phải chấm dứt. Vậy bắt tâm trí hiểu cũng vô ích. Vậy ai là người cần phải hiểu?

Lời dạy gửi đến tâm trí để nó hiểu mà tự lặng. Đừng đánh nhau với nó. Cho nó hiểu chức năng của chính nó. Khi nó biết đến giới hạn của mình, nó bớt quậy. Patanjali gọi đích đến là sự lắng của các giao động. Khi các gợn lắng xuống, phần tỉnh biết vốn có hiện lên, không cần lời. Với tôi, buổi ngồi yên tốt nhất thường bắt đầu bằng một ít tư duy rất ngắn. Tôi dặn tâm trí rằng việc của nó là dọn phòng. Sau vài hơi thở, tôi đưa chổi cho nó và để nó đứng sang một bên. Khi căn phòng đã gọn, im lặng tự lo phần còn lại.

Câu 7: Thầy nói rằng yoga là một khoa học, một phương pháp cho sự thức tỉnh nội tâm. Nhưng nỗ lực để hiện hữu, để tiến gần trạng thái vô tâm, đều hàm chứa động cơ và hy vọng. Ngay cả việc chờ đợi chẳng phải cũng hàm ý một động cơ sao?

Không có nơi nào để đến. Thấy tận gốc rằng động cơ sinh khổ, ta dừng lại. Không phải bỏ nỗ lực, mà bỏ kỳ vọng ăn ngay. Abhyasa vẫn cần, nhưng là nỗ lực không gây căng vì không kéo ngày mai về đây. Khi thôi gắn mục tiêu cho tâm linh, phút ngồi yên trở lại là một niềm ưa thích bình thường.
Mây tan thì bầu trời hiện ra. Không phải do ta kéo trời xuống, mà do ta ngừng khuấy. Tôi từng đếm phút xem khi nào yên. Càng đếm càng bồn chồn. Bây giờ tôi chỉ chọn một việc nhỏ làm đều. Năm hơi thở dài buổi sáng. Năm động tác thả lỏng buổi tối. Không mong đổi đời. Vậy mà tâm nhẹ hơn. Khi nhẹ, mình tự khít với cuộc đời đang có.

Yoga không thêm gì vào bạn. Nó chỉ gỡ bớt. Khi đồ đạc thừa được dọn khỏi căn phòng, khoảng trống không cần ai giải thích. Bạn bước vào, đứng yên một lát, và thấy đủ

Sài Gòn, 03.11.2025