Andy On The Go

Tadao Ando chưa từng học trường lớp kiến trúc. Ông bắt đầu từ đôi găng quyền anh, rồi rong ruổi khắp thế giới, ghi chép bằng mắt và tim. Trong một xã hội Nhật kỷ luật và trọng bằng cấp, cách đi ấy bị coi là “lập dị”.

Nhưng từ cái lập dị ấy, ông đã tạo ra một ngôn ngữ riêng: bê tông trần, ánh sáng, thiên nhiên và khoảng rỗng.

Tôi nhớ lần đứng phía ngoài Church of the Light ở Ibaraki. Một khối hộp bê tông lạnh lẽo, chẳng hề có chi tiết trang trí. Chỉ một vết cắt hình thập giá cho ánh sáng xuyên qua, biến cả không gian thành một lời cầu nguyện. Không cần thánh tượng, không màu sắc cầu kỳ, chỉ có thứ ánh sáng thuần khiết. Đó là sự “lập dị” đầy táo bạo: bỏ hết mọi nghi lễ hình thức để giữ lại cốt lõi tinh thần.

Bứơc qua Garden of Fine Arts (Kyoto), Ando lại chọn cách “chôn” nghệ thuật giữa bê tông và nước. Tranh Monet, Van Gogh được đặt trong những bức tường xi măng mở ra trời xanh. Người xem phải đi qua những dốc, những bậc thang, để nhận ra nghệ thuật không chỉ treo trong khung, mà thở cùng ánh sáng và mưa nắng. Một cách trưng bày phi truyền thống, nhưng chính cái “lập dị” ấy khiến ta nhớ lâu.

Honpukuji Water Temple trên đảo Awaji cũng vậy. Người ta thường nghĩ chùa phải cao, mở ra trời. Nhưng Ando lại bắt ta đi xuống, qua một bậc thang khép kín, để bất ngờ mở ra hồ sen phản chiếu trời đất. Ngôi chùa giấu mình dưới mặt nước, như một nghịch lý. Nhưng chính nghịch lý đó mới cho ta cảm giác nhập định, bình yên.

Nếu có dịp ghé ngang Hyogo Prefectural Museum of Art, bạn sẽ nhận thấy kiến trúc không chỉ là vỏ chứa tác phẩm. Những cầu thang dài, những khoảng hiên rộng mở ra biển Kobe biến chính việc bước đi trở thành một trải nghiệm thẩm mỹ.

Ando “lãng phí” không gian cho khoảng trống và gió biển, nhưng trong cái vô ích nhìn qua ấy, con người tìm thấy sự tự do.

Rồi đến Sayamaike Museum, nơi một hồ chứa nước cổ được kể lại bằng ánh sáng, đá và dòng chảy. Kiến trúc vừa là bảo tàng, vừa là dòng chảy lịch sử. Ai khác sẽ xây một tòa nhà thuyết minh. Ando thì chọn kể chuyện bằng nước thật.

Những công trình ấy cho tôi thấy: “lập dị” của Tadao Ando không phải làm khác để gây chú ý.

Đó là sự cực đoan trong trung thành: trung thành với ánh sáng, với thiên nhiên, với khoảng rỗng.

Ông không chiều lòng tiện nghi, mà ép ta đi qua bóng tối, bậc thang, sự lạnh, để bất ngờ bắt gặp một khoảng sáng.

Và trong khoảnh khắc ấy, ta được nhắc nhở về sự hiện diện của chính mình.

Sài Gòn, 17.09.2025