Lược trích và cảm tác từ The Eyes of the Skin của Juhani Pallasmaa

By Andy On The Go

Tôi vẫn thường tự hỏi tại sao những đứa trẻ luôn có xu hướng sờ vào mọi thứ.

Khi dẫn một đứa bé đi vào công viên hay viện bảo tàng, bạn sẽ thấy tay nó không bao giờ yên. Nó vuốt ve một bức tượng đá. Nó áp má vào tấm kính lạnh ngắt. Nó nhặt lên một hòn sỏi xù xì và nắm chặt trong lòng bàn tay. Với đứa trẻ ấy, nhìn thôi là chưa đủ. Nó cần phải chạm vào để tin rằng thế giới này là có thật.

Nhưng rồi chúng ta lớn lên. Và chúng ta dần đánh mất bản năng ấy.

Chúng ta được dạy rằng lịch sự là giữ khoảng cách. Rằng “Cấm sờ vào hiện vật”. Rằng thế giới văn minh là một thế giới sạch sẽ, trơn láng và được bọc kín trong những lớp vỏ bảo vệ vô hình. Chúng ta bắt đầu sợ sự tiếp xúc. Chúng ta thu đôi tay mình lại và chỉ còn dùng đôi mắt để giao tiếp với không gian xung quanh.

Đó là một sự mất mát mà Juhani Pallasmaa, trong cuốn sách The Eyes of the Skin, đã gọi là bi kịch của sự nghèo nàn xúc giác. Ông viết rằng xúc giác mới chính là mẹ của mọi giác quan.

Hãy thử nghĩ mà xem. Mắt, tai, mũi hay lưỡi, về bản chất, đều là những phần da thịt đặc biệt đã được tiến hóa để cảm nhận những rung động khác nhau của vật chất. Mắt là làn da nhạy cảm với ánh sáng. Tai là làn da nhạy cảm với âm thanh. Tất cả đều bắt nguồn từ sự chạm. Khi ánh sáng đập vào võng mạc, đó là một cú chạm. Khi sóng âm rung lên màng nhĩ, đó cũng là một cú chạm.

Vì thế, khi Pallasmaa nói rằng “đôi mắt muốn vuốt ve”, ông không hề dùng một phép ẩn dụ văn chương. Ông đang nói về một sự thật sinh học. Một kiến trúc đẹp đẽ không chỉ thỏa mãn cái nhìn từ xa, mà nó phải gợi lên trong ta một khao khát mãnh liệt được tiến lại gần và chạm vào.

Tôi nhớ về tay nắm cửa bằng đồng của ngôi nhà cũ kỹ thời thơ ấu.

Nó nặng trịch, mát lạnh và đã ngả màu xỉn vì mồ hôi tay của bao thế hệ. Mỗi lần đặt tay lên đó để mở cửa, tôi như nhận được một cái bắt tay chào đón từ chính ngôi nhà. Cái nắm tay ấy không lời nhưng đầy tin cậy. Nó nói rằng tôi đã về nhà. Nó cho tôi cảm giác về trọng lượng, về sự an toàn và về sự tồn tại của thời gian.

Ngày nay, chúng ta bước vào những tòa nhà thông minh với những cánh cửa tự động trượt mở. Chúng ta không cần chạm vào đâu cả. Mọi thứ đều tiện nghi, trơn tru và vô trùng. Nhưng cũng chính vì thế, cái cảm giác được chào đón, cái cảm giác “về nhà” ấy cũng biến mất. Ngôi nhà trở nên xa lạ như một cỗ máy lạnh lùng, phục vụ ta nhưng không bao giờ thực sự chạm vào ta.

Pallasmaa dành những trang viết rất xúc động để nói về vật liệu. Ông phân biệt rạch ròi giữa vật liệu tự nhiên và vật liệu nhân tạo.

Gỗ, đá, gạch nung. Đó là những vật liệu có sự sống. Chúng biết già đi cùng con người. Một sàn gỗ cũ với những vết xước, một bậc thềm đá mòn vẹt vì bước chân, hay một bức tường gạch rêu phong. Chúng không xấu đi theo thời gian. Ngược lại, chúng trở nên đẹp hơn, sâu sắc hơn và bao dung hơn. Chúng chấp nhận những dấu vết của sự sống. Chúng lưu giữ ký ức của những người đã từng sống ở đó, từng chạm tay vào đó.

Ngược lại, hãy nhìn những vật liệu của thời đại mới. Kính, nhôm, nhựa tổng hợp. Những bề mặt phẳng lì, bóng loáng và không tì vết. Chúng từ chối tuổi già. Một tấm kính bị nứt, một bề mặt nhựa bị trầy xước, chúng lập tức trở thành phế phẩm. Chúng không biết già đi một cách đường hoàng. Chúng chỉ biết hỏng hóc và bị vứt bỏ.

Sự thống trị của thị giác trong kiến trúc hiện đại đã tạo ra những thành phố trơn tuột. Nơi mà mắt chúng ta cứ trượt đi trên những bề mặt phản chiếu, không tìm thấy một điểm tựa nào để neo đậu cảm xúc. Pallasmaa gọi đó là sự xa lánh của vật chất. Khi kiến trúc không còn độ nhám, không còn ma sát, nó cũng không còn khả năng níu giữ tâm hồn con người.

Có bao giờ bạn cảm thấy cô đơn tột cùng trong một căn hộ cao cấp, nơi mọi thứ đều sáng choang và sạch bóng chưa.

Có lẽ nỗi buồn ấy đến từ sự thiếu hụt của những cái chạm. Cơ thể chúng ta, một cỗ máy sinh học tinh tế được tôi luyện qua hàng triệu năm giữa thiên nhiên hoang dã, vẫn luôn khao khát những bề mặt gồ ghề, những kết cấu phức tạp. Chúng ta thèm được đi chân trần trên cỏ, thèm được sờ vào vỏ cây sần sùi, thèm được cảm nhận hơi ấm của đất nung. Đó là nhu cầu dinh dưỡng của các giác quan.

Khi kiến trúc sư thiết kế, họ thường quên mất bàn tay. Họ vẽ những đường thẳng tắp trên bản vẽ CAD, họ render những phối cảnh lung linh không một hạt bụi. Nhưng họ quên mất cảm giác khi ngón tay lướt qua một lan can cầu thang gỗ được đánh bóng thủ công. Họ quên mất cảm giác khi lưng dựa vào một bức tường đá mát lạnh giữa trưa hè.

Juhani Pallasmaa nhắc nhở chúng ta rằng, thị giác là giác quan của kẻ đứng ngoài quan sát. Còn xúc giác là giác quan của sự thân mật.

Bạn có thể nhìn một người từ xa, nhưng để chạm vào họ, bạn phải phá vỡ khoảng cách. Bạn phải tin tưởng và cho phép sự xâm nhập. Kiến trúc cũng vậy. Một công trình thực sự nhân văn là công trình dám mời gọi sự tiếp xúc ấy. Nó không đứng đó như một tượng đài để chiêm ngưỡng. Nó đứng đó như một người bạn cũ, sẵn sàng dang tay ôm lấy ta, che chở ta và thì thầm những câu chuyện cũ kỹ qua từng thớ gỗ, viên gạch.

Tôi thích cách Pallasmaa mô tả ánh sáng như một thứ vật chất có thể chạm vào được. Trong những không gian tuyệt vời nhất, ánh sáng không chỉ chiếu sáng. Nó có độ đặc, có trọng lượng. Nó rưới lên đồ vật như một lớp mật ong, hay cắt vào bóng tối như một lưỡi dao sắc lạnh. Mắt ta nhìn thấy ánh sáng, nhưng cơ thể ta cảm nhận được hơi ấm hoặc sự mát lạnh mà nó mang lại. Đó là lúc thị giác và xúc giác hòa làm một. Đó là lúc ta không chỉ “nhìn thấy” không gian, mà ta đang “uống” lấy nó bằng toàn bộ cơ thể mình.

Vậy nên, bài học lớn nhất mà tôi học được từ cuốn sách này không phải là lý thuyết thiết kế, mà là thái độ sống.

Hãy học lại cách dùng đôi tay của mình. Đừng ngại ngần sờ vào một bức tường cũ. Đừng ngại ngần đi chân trần trên sàn nhà. Hãy mua những món đồ gỗ thô mộc thay vì nhựa bóng. Hãy chọn những chiếc cốc gốm sần sùi thay vì ly thủy tinh công nghiệp. Hãy để cho những vật dụng quanh mình được phép già đi, được phép có những vết xước, những khiếm khuyết.

Bởi vì chính những vết xước ấy là nơi ký ức trú ngụ.

Và kiến trúc, ở tầng nghĩa sâu nhất, chính là nghệ thuật của sự hòa giải. Nó hòa giải con người với thế giới vật chất vô tri. Nó biến những khối bê tông lạnh lẽo thành một nơi chốn ấm áp để trở về. Nó biến sự xa lạ thành sự thân thuộc. Và phép màu ấy không bắt đầu từ đôi mắt.

Nó bắt đầu từ những ngón tay.

Từ cái chạm đầu tiên lên tay nắm cửa, cho đến cái chạm cuối cùng của tấm lưng xuống chiếc giường êm ái sau một ngày dài. Cuộc đời chúng ta, suy cho cùng, là một chuỗi những va chạm không ngừng nghỉ với không gian. Hãy để những va chạm ấy thật dịu dàng, thật nâng niu.

Để mỗi khi nhắm mắt lại, ta vẫn biết chính xác mình đang ở đâu, thuộc về nơi nào, chỉ bằng cảm giác của làn da.

Uluwatu, 24.02.2026