By Andy On The Go

Tôi đã từng đặt tay lên những bức tường kính lạnh của các toà nhà chọc trời ở Tokyo, hay những mặt dựng sáng choang nơi Seoul. Chúng hoàn hảo theo cách của thời đại này: thẳng, sạch, bóng, và chính xác đến mức không còn khe hở cho ký ức. Chúng phản chiếu tôi rất rõ, nhưng lại không giữ lại được hơi ấm nào của tôi.

Chỉ đến khi trở về, khi tôi lang thang từ những dải núi tai mèo phía Bắc xuôi dần về miền châu thổ phương Nam, đưa lòng bàn tay chạm vào những bức tường đất thô sần, tôi mới thật sự có cảm giác mình được “nghe”. Kính thì phản chiếu. Đất thì thấm hút. Đất giữ lại mồ hôi người dựng nhà, giữ lại nắng gắt, gió lạnh, và cả những lời thì thầm đã trôi qua nhiều đời.

Hành trình đi qua những ngôi nhà bằng đất trên dải đất hình chữ S, với tôi, không phải một chuyến đi khảo sát kiến trúc. Nó giống một cuộc lần theo căn cước. Một cách đọc lại người Việt qua cách họ nương tựa vào Mẹ Thiên Nhiên, và qua cách họ học được rằng, đôi khi sống bền không phải là thắng thiên nhiên, mà là biết ở cùng thiên nhiên.

Miền Bắc: Sự tĩnh lặng của những “pháo đài” biên viễn

Hành trình bắt đầu ở nơi đá dựng thành vách và mây mù như treo mãi trên vai núi. Hà Giang, Y Tý, những vùng đất mà mùa đông có thể cắt da, và cái ẩm lạnh rút dần hơi ấm khỏi mọi thứ. Trong bối cảnh ấy, ngôi nhà đất trình tường của người Mông, người Hà Nhì hiện lên như một phép màu của sinh tồn.

Tôi nhớ rất rõ cảm giác đứng trước một ngôi nhà trình tường cổ. Bức tường dày đến cả sải tay, màu đất trầm, bề mặt không bóng, không phẳng tuyệt đối, nhưng lại có một vẻ vững chãi khiến người ta tự động hạ giọng. Ở đây, tường không chỉ là tường. Nó là lớp áo giáp.

Người ta không xây bằng công thức ghi trên giấy. Người ta xây bằng nhịp điệu của lao động. Đất được đổ vào khuôn gỗ, rồi những người đàn ông dùng chày nện xuống, đều và bền, như đánh thức một thứ sức mạnh nằm sâu trong lòng đất.

Thình. Thịch. Thình. Thịch.

Tiếng nện vang giữa đại ngàn, không phải tiếng ồn, mà như nhịp tim của núi. Hàng vạn cú nện ấy nén chặt đất đá, nén chặt cả sự kiên cường, biến hỗn hợp thô sơ thành một kết cấu có thể đứng vững qua sương muối, qua gió rít, qua những mùa khắc nghiệt không báo trước.
Có những công trình không cần nói nhiều mà vẫn khiến người ta hiểu thế nào là ở cùng đất. “Nhà của Pao” là một ngôi nhà trình tường xây năm 1947, khép kín bốn hướng, ở giữa là một khoảng sân trời, như một nhịp thở được giữ lại cho cả căn nhà. Nhà hai tầng, chủ yếu bằng đất và cột gỗ, thềm và chân cột kê đá, mái lợp ngói. Đá xếp thành hàng rào quanh nhà, không cần xi măng mà vẫn vững, như chính cách người vùng cao dựng bình yên từ những thứ giản dị nhất.Bước qua ngạch cửa gỗ, thế giới bên ngoài như bị chặn lại. Không gian trong nhà tối hơn, nhưng ấm sực. Mùi khói bếp quyện cùng mùi đất nện tạo ra một thứ “mùi an toàn” rất riêng, thứ mùi mà chỉ cần hít một hơi là người ta hiểu: đây là nơi được che chở.

Đất, ở miền Bắc, đóng vai người bảo vệ thâm trầm. Ngôi nhà như một cái kén khổng lồ, ôm lấy con người, tách họ khỏi sương lạnh và những bất trắc của rừng núi. Đó là văn hóa của sự ẩn mình: kín đáo, nội tâm, tiết chế, nhưng khi cần thì mạnh đến mức không gì xuyên qua được.

Miền Trung: Bản hùng ca của lửa và đất nung

Rời vùng cao, tôi xuôi về miền Trung, nơi nắng và gió hun đúc mọi thứ thành một thứ tính cách không thể lẫn. Đất ở đây không chỉ được nện, mà được đưa qua lửa. Một cuộc biến đổi. Một lần “tái sinh” trong nhiệt.

Nếu miền Bắc dùng đất để trú ẩn, thì miền Trung dùng đất để vươn lên. Ở đây, đất không chỉ “đỡ” lấy đời sống, mà còn “đỡ” lấy niềm tin. Những công trình bằng gạch nung, đền tháp, nhà cửa, đều mang một vẻ đẹp thách thức thời gian.

Trên đồi Trầu, cụm tháp Pô Klong Garai đứng như một mũi tên gạch đỏ cắm vào nắng. Tháp được xây dựng khoảng cuối thế kỷ XIII, đầu thế kỷ XIV để thờ vua Po Klong Garai. Điều khiến tôi bị giữ lại không chỉ là hình khối vươn cao, mà là cảm giác vật liệu đã “đi qua lửa” để trở thành ký ức. 

Và ký ức ấy được gọi tên bằng pháp lý của hiện tại: di tích kiến trúc nghệ thuật Tháp Pô Klong Garai được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt. 

Văn hóa bản địa ở dải đất này thấm đẫm triết lý hiến dâng và tín ngưỡng. Đứng trước những công trình ấy, tôi không thấy sự êm đềm bao bọc như miền Bắc. Tôi thấy sự tôn nghiêm và kiêu hãnh. Đất miền Trung dạy tôi một bài học rất rõ: lửa không chỉ thiêu huỷ. Lửa cũng làm ta bền hơn. Đau thương, nếu đi qua được, có thể trở thành thứ neo giữ ta lại với thời gian.

Miền Nam: Sự hào sảng và nhịp thở của dòng sông

Và rồi, dòng chảy đưa tôi về phương Nam, nơi đất trời mở ra mênh mang sông nước. Ở đây, đất trút bỏ vẻ lầm lì hay khắc khổ. Nó hiền hòa, mềm hơn, và bao dung một cách lạ lùng. Đất không còn đứng im như một bức thành. Đất bắt đầu biết “thở”.

Nhà đất ở miền Tây, hay những công trình đương đại lấy cảm hứng từ đất ở Bình Dương, gợi cho tôi một linh hồn khác: sự tự do.
Đây là một dự án cải tạo nhà ống hẹp, hoàn thiện năm 2024, diện tích khu đất khoảng 70 m², nhưng tham vọng lại nằm ở xúc giác chứ không nằm ở quy mô. Ngôi nhà đưa gốm Lái Thiêu vào cả kiến trúc lẫn nội thất, để mỗi cái chạm vào tay nắm, mỗi bước chân trên nền nhà đều gợi lại một vùng đất. Hình khối được tổ chức như ba “khối chậu” liên kết, vừa đặc vừa mộc. Vật liệu được chọn có chủ ý để giữ cảm giác đất nung: gạch gốm, gỗ tái sử dụng, thép thô, và một lớp hoàn thiện tường mới từ đất sét bản địa pha thêm chất kết dính để bền hơn, phù hợp khí hậu. Cây xanh và ánh sáng được đưa vào như thể căn nhà mọc lên từ đất.

Tôi đã ngồi lâu trong những không gian như thế, chỉ để nghe gió đi qua các khoảng mở và thấy ánh sáng được lọc mềm trên bề mặt đất nung. Ngôi nhà như một cơ thể sống đang hô hấp. Nó hít vào hơi mát từ vườn, từ dòng sông ký ức của vùng đất gốm, rồi thở ra cái oi bức của trưa hè.

Ở phương Nam, làm nhà bằng đất không phải để phòng thủ, cũng không phải để khẳng định quyền uy. Đó là để hòa vào. Người ta mượn đất để dựng nhà, rồi mai này nhà lại tan vào đất, trở về với phù sa. Một triết lý “sống thuận thiên” rất phóng khoáng của những con người đi mở cõi. Sang trọng, cuối cùng, không nằm ở vật liệu đắt tiền. Nó nằm ở sự kết nối không giới hạn với thiên nhiên, và ở cảm giác mình được sống đúng nhịp.

Đi từ Bắc vào Nam qua những nếp nhà bằng đất, tôi nhận ra kiến trúc chưa bao giờ là những khối vật chất vô tri. Nó là cách một cộng đồng trả lời câu hỏi: chúng ta sống thế nào giữa thiên nhiên này?

Với người vùng cao, ngôi nhà đất là Người Mẹ ôm ấp.
Với người miền Trung, đó là Vị Thần che chở.
Với người phương Nam, đó là Người Bạn tri kỷ.

Trong một thế giới đang chạy đua để xây cao hơn, bóng bẩy hơn, việc quay về cúi xuống, chạm tay vào đất, nâng niu những giá trị bản địa ấy, với tôi, là một cách neo tâm hồn lại. Bởi suy cho cùng, dù đi xa đến đâu, chúng ta cũng đều là những đứa con của Đất.

An Giang, 16.01.2026