By Andy On The Go

Tôi đứng lặng dưới bóng tháp đồng hồ khi Sài Gòn còn đang ngái ngủ. Trong cái se lạnh của buổi sớm mai, không gian như đặc quánh lại bởi mùi hương của sự sống: chút hăng nồng của rau củ, hương gạo mới thơm lành và cả mùi vải vóc đã “ngủ” qua đêm trong sạp. Tiếng chổi tre quét trên nền đá vang lên khô khốc, nhịp nhàng như tiếng tích tắc của thời gian.

Thật khó để hình dung rằng, ngay dưới gót giày tôi đang đứng, nơi bây giờ là trái tim của một đô thị phồn hoa, xưa kia từng là ao Bồ Rệt tù đọng, là vùng đầm lầy nơi những phận người nghèo khó dựng chòi lá neo đậu qua ngày. Chợ Bến Thành, cái tên nghe thân thuộc như hơi thở, hóa ra lại ẩn chứa một hành trình dài dằng dặc của sự chuyển mình, từ bùn lầy tăm tối vươn lên thành biểu tượng rực rỡ.

Giấc mơ về một “Khung Sắt” giữa miền nhiệt đới

Ngược dòng thời gian về năm 1868, những người Pháp đầu tiên đã mơ về một ngôi chợ khung sắt kiên cố, lấy cảm hứng từ nhà ga Orléans xa xôi, thay thế cho những gian chợ lá tạm bợ, dễ cháy và kém vệ sinh. Nhưng hiện thực bao giờ cũng khắc nghiệt hơn bản vẽ. Sau vụ cháy chợ cũ năm 1870 và những nỗ lực dựng chợ tạm bằng gỗ đá chưa trọn vẹn của thầu Albert Mayer, đô thị trẻ này nhận ra mình đang lớn quá nhanh so với tấm áo hạ tầng chật hẹp.

Đến năm 1893, một quyết định táo bạo được đưa ra: Mang chợ đặt ngay lên ao Bồ Rệt.

Đó là một triết lý quy hoạch đầy tính nhân văn và khoa học: Văn minh không bắt đầu từ những phù điêu lộng lẫy, mà bắt đầu từ việc khơi thông dòng nước và xử lý chất thải. Lấp một ao tù, dựng lên một trật tự mới, biến nơi ô nhiễm nhất thành chốn giao thương sầm uất nhất. Đó chính là cách kiến trúc chữa lành cho đất đai.

Bản hòa ca của Ánh sáng và Gió trời

Tháng 3 năm 1914, sau bao nhiêu tranh cãi và đợi chờ, chợ Bến Thành chính thức mở cửa giữa tiếng pháo hoa và niềm hân hoan của phố thị.

Bước đi giữa những gian nhà lồng cao vút, ta mới thấm thía vẻ đẹp của sự “tiện dụng”. Kiến trúc nơi đây không cầu kỳ son phấn. Nó khiêm cung nhường chỗ cho gió trời lùa qua những khe trần cao, cho ánh sáng tràn xuống những lối đi thông thoáng. Cái đẹp của Bến Thành năm ấy nằm ở nền đá sạch bong được rửa trôi mỗi ngày, ở khoảng không gian đủ rộng để tiếng rao của người bán hàng vang lên giòn giã mà không bị dội ngược vào thinh không.

Rồi thời gian, như một người nghệ sĩ tài hoa, đã thêm thắt những nét vẽ của mình. Năm 1952, những bức phù điêu gốm Biên Hòa xuất hiện nơi bốn cửa chợ. Màu men trắng ta và xanh đồng, dưới bàn tay tài hoa của nghệ nhân Lê Văn Mậu, đã kể lại câu chuyện sinh sôi của đất trời phương Nam, phủ lên mặt tiền giản dị một lớp áo văn hóa đằm thắm.

Lớp “Patina” của Đời người

Nhưng có lẽ, điều khiến Bến Thành trở nên bất tử không nằm ở kết cấu thép hay bê tông. Nó nằm ở lớp “patina” của đời sống.

Hơn một thế kỷ qua, hàng vạn bước chân, hàng triệu tiếng mặc cả, những giọt mồ hôi và cả tiếng cười của tiểu thương đã thấm vào từng viên gạch, từng bậc thềm. Chính con người đã “Việt hóa” ngôi chợ này. Từ một biểu tượng văn minh phương Tây xa lạ, nó dần trở thành cái hồn của Sài Gòn. Kiến trúc sư có thể vẽ nên cái vỏ, nhưng chính những người đàn bà ngồi bán cá khô, những xe cà phê vợt thơm lừng, những tiếng còi xe huyên náo… mới thổi hồn vào đó.

Với tôi, Bến Thành là một bài học về cách đô thị chuyển hóa một trở ngại thiên nhiên thành cấu trúc xã hội. Không chỉ là lấp một đầm lầy. Đó là đặt một nhịp sống ngay nơi dễ sinh bệnh nhất, rồi chữa lành bằng trật tự, vệ sinh và sự thông gió. Đó là đưa nguồn nước về đúng đường đi, để buổi chợ có thể bắt đầu bằng nền đá khô. Kiến trúc ở đây không hứa hẹn điều gì quá mỹ miều. Kiến trúc chỉ làm đúng một việc: bảo đảm ngày mai vẫn có chỗ cho tiếng rao lúc 5 giờ sáng.

Nơi trú ngụ của Ký ức

Tôi cũng nhận ra sự dịch chuyển ý nghĩa của chợ theo thời gian. Ban đầu, nó là biểu tượng của một thứ văn minh thuộc địa mang tiêu chuẩn châu Âu. Rồi dần dần, tính hiện đại ấy chìm vào sinh hoạt buôn bán. Hôm nay, nhắc Bến Thành là nhắc nhớ một cột mốc tình cảm.

Từ chợ, bước thêm vài phút là tới những dãy nhà phố thương mại dọc Lê Lợi, những lớp di sản khác của một đô thị từng lớn lên nhờ mua bán. Những con phố ấy, cùng chợ, tạo thành một hệ sinh thái ký ức. Giá trị không chỉ nằm ở hình khối hay mặt đứng, mà nằm ở cách chúng kết nối đời sống. Khi đi Sài Gòn, nếu có ai hỏi tôi cần xem gì để hiểu thành phố, tôi thường nói hãy dậy sớm và đi chợ. Đứng dưới tháp đồng hồ. Nghe tiếng chổi. Nhìn sương tan. Hiểu rằng một thành phố có thể bắt đầu từ một ao lầy, rồi bằng cách tổ chức đời sống mỗi ngày, người ta dựng nên một biểu tượng mà ai cũng nhận ra là của mình.

Đó có lẽ là điều đẹp nhất của kiến trúc đô thị: những thứ khởi đi từ tranh cãi về kinh phí và tiêu chuẩn kỹ thuật, cuối cùng trở thành nơi trú ngụ của ký ức. Bến Thành nhắc tôi kiên nhẫn với mọi thứ đang xây dở. Cứ làm cho đúng, làm cho sạch, làm cho thoáng. Còn lại, để thời gian và con người bồi lớp xà cừ lên bề mặt.

Để rồi một ngày, giữa dòng đời tấp nập, chỉ cần ngước nhìn thấy bóng tháp đồng hồ in xuống mặt đường nắng trưa, người ta chợt thấy lòng dịu lại. Và thành phố, nhờ vậy, luôn có chỗ để trở về.

Chợ Bến Thành, 13.01.2026

Hình ảnh: lấy từ internet