By Andy On The Go

Sài Gòn những ngày cuối năm luôn có một kiểu vội rất riêng. Người ta đi nhanh hơn, nói lớn hơn, và mọi cuộc hẹn như được buộc vào những deadline vô hình. Đường phố dày lên từng lớp âm thanh: còi xe, tiếng rao, tiếng cửa cuốn kéo sập, tiếng ai đó gọi nhau gấp gáp. Nhưng khoảnh khắc cánh cửa của không gian nghệ thuật khép lại sau lưng, tôi có cảm giác như vừa bước qua một ranh giới mỏng. Mọi ồn ã bị giữ lại ở phía ngoài, còn bên trong là một vùng không khí khác: chậm hơn, lạnh hơn, và kỳ lạ là… thật hơn.

Tôi đến triển lãm “Bardo” của Hoàng Lê Giang không hẳn với tâm thế của một người đi thưởng lãm cái đẹp. Tôi đến để tìm một khoảng lặng. Để ngồi xuống trong mình, dù chỉ trong vài chục phút. Và đúng như lời giới thiệu, cảm giác của tôi là: không phải để ngắm, mà để chiêm nghiệm.

“Không còn là cũ. Chưa phải là mới.”

Trong triết lý Phật giáo Tây Tạng, Bardo là cõi trung ấm, một vùng ở giữa, một đoạn chuyển tiếp. Nhưng trong cách Giang kể, Bardo không nằm ở cõi siêu hình. Nó ở ngay đây, trong những vùng đất đang chuyển mình, tan chảy, biến đổi không ngừng. Không còn là cũ. Chưa phải là mới. Một thứ trung giới ngoài đời thực.

Ngay khi đọc câu ấy, tôi đã thấy nó giống hệt trạng thái của nhiều người đang sống trong thành phố này. Chúng ta liên tục ở giữa: giữa một công việc “ổn” và một khát vọng chưa kịp gọi tên, giữa một đời sống đủ đầy và một nỗi thiếu không rõ hình dạng, giữa điều mình muốn và điều mình phải. Có những ngày đi qua mà tâm trí như đứng ở hai bờ, nhìn dòng nước chảy giữa mà không biết mình sẽ chọn bờ nào.

“Bardo” không đưa tôi đến một đáp án. Nó đưa tôi đến một cách nhìn.

Sự Tan Rã: khi ranh giới mềm đi

Cảm giác đầu tiên xuất hiện ở chương Sự Tan Rã. Những bức ảnh chụp từ trên cao cho thấy thiên nhiên đang làm công việc quen thuộc của mình: xóa nhòa. Những đường kẻ thẳng của con người, những hàng rào, những phân định tưởng như chắc chắn, bỗng trở thành tạm thời trước thời gian.

Giang viết: “Mọi ranh giới ta dựng nên rồi cũng sẽ tan chảy vào dòng chảy bất tận của tự nhiên.” Tôi đứng trước câu ấy khá lâu. Có một sự dịu dàng trong cách anh nói về tan rã, như thể đó không phải là một thảm họa, mà là một quy luật. Và khi nhìn các lớp địa hình đang mòn, các mép bờ đang bồi, tôi chợt hiểu: có những thứ mình gọi là “nguyên tắc”, “khuôn”, “định nghĩa”, nhưng đặt vào một dòng chảy dài, chúng chỉ là những cột mốc tạm.

Tôi nhớ lại những thời điểm bản thân đã cố đóng khung cuộc đời như một bản kế hoạch hoàn hảo: phải đúng tuổi, đúng nhịp, đúng tiêu chuẩn. Nhưng càng sống, tôi càng nhận ra có những giai đoạn mình không “sai”, chỉ là mình đang đổi hình. Và đổi hình thì luôn đi kèm một chút tan rã. Những gì cũ rời đi để nhường chỗ cho một hình hài khác. Nếu không có tan rã, sẽ không có chỗ cho điều mới. Nếu không có mềm đi, sẽ không có khả năng thở.

Ở chương này, thiên nhiên như đang nhắc tôi: đừng quá tin vào ranh giới do mình dựng lên. Đôi khi, ranh giới chỉ là một thói quen của nỗi sợ.

Giao Thoa: một là vũ điệu, một là cuộc hành quân

Từ Tan Rã sang Giao Thoa, cảm xúc đổi màu. Ở đây, tôi gặp cuộc đối thoại giữa Dòng sông và Con đường. Một bên mềm, một bên thẳng. Một bên uốn lượn theo địa hình, một bên như muốn chiến thắng địa hình.

Giang viết những dòng rất đẹp về sự dằn xé này: “Một là con đường của tâm hồn, con đường kia, có lẽ, là của lý trí. Một là một vũ điệu; một là một cuộc hành quân. Chúng ta thường cảm thấy mình phải lựa chọn.”

Có lẽ ai trong chúng ta cũng từng đứng ở “ngã ba” đó. Một bên là logic của mục tiêu, KPI, deadline, trách nhiệm. Một bên là tiếng nói mềm hơn của trực giác, của điều làm tim mình ấm lên. Một bên là con đường thẳng tắp của “phải”, một bên là dòng sông của “muốn”. Và cảm giác thường trực là: nếu chọn bên này, mình sẽ phản bội bên kia.

Nhưng “Bardo” không bắt tôi phải chọn. Điều hay của triển lãm này là nó đặt hai dòng ấy cạnh nhau, để tôi nhìn thấy một sự thật đơn giản: cuộc đời vốn là giao thoa. Rất hiếm ai sống trọn đời chỉ bằng vũ điệu, và cũng rất hiếm ai đi qua đời mà chỉ hành quân. Ta cần cả hai. Mềm mà không yếu. Cứng mà không lạnh.

Đứng trước bức ảnh, tôi nghĩ về rêu. Rêu sống bằng cách bám. Nhẫn nại, âm thầm, và gần như không cần chứng minh. Nhưng rêu cũng có sức sống rất kỳ lạ: nó phủ lên đá, phủ lên những nơi tưởng như khô cằn, và biến chúng thành một thứ xanh mướt. Có lẽ, sự mềm mại không phải để tránh đời, mà để đi qua đời mà không gãy.

Và ở một góc khác, những bề mặt như pha lê khiến tôi nhớ: đôi khi đời cần những khoảnh khắc sắc lạnh, tỉnh táo, rạch ròi. Không phải để cứng rắn với thế giới, mà để trung thực với chính mình.

Tánh Không và Dòng Chảy: “Anh không săn ảnh. Anh đợi.”

Đi sâu hơn vào chương Tánh Không và Dòng Chảy, tôi bắt đầu hiểu Giang “sống” với nhiếp ảnh như thế nào. Ở đây, cảm giác không phải là “wow” theo kiểu thị giác đơn thuần. Nó là một kiểu im lặng đi vào người xem, rồi từ từ mở ra.

“Hoàng Lê Giang không chụp để lưu giữ cái đẹp. Anh chụp để ghi nhớ cái thật.” Trước khi bấm máy, anh đứng yên. Quan sát. Hít vào. Cảm. Tôi thích chữ “đợi” trong tinh thần ấy. Đợi để thấy. Đợi để không áp đặt. Đợi để cho cảnh vật tự hiện ra.

Chính sự tĩnh tại đó làm nên những dòng sông đen thẫm giữa nền tuyết trắng. Tôi nhìn một dòng sông như thế và có cảm giác nó không hề chống lại lạnh giá. Nó không gồng. Nó chỉ chảy. Chảy qua những khúc rẽ, chảy qua những đoạn bị bẻ cong, chảy qua những nơi tối. Và bằng cách chảy, nó biến hành trình thành một khúc tự tình.

Ở khoảnh khắc đó, tôi nghe trong mình một câu nhắc rất nhẹ: có những lúc mình không cần thắng. Không cần chứng minh. Không cần giải thích. Chỉ cần tiếp tục chảy theo cách của mình. Nếu đời lạnh, hãy chảy trong lạnh. Nếu đời tối, hãy chảy trong tối. Chảy không phải là đầu hàng, chảy là một dạng can đảm.

Sự Kết Tinh: dùng cả một đại dương để viết nên một bài thơ

Chương cuối cùng là Sự Kết Tinh, và cũng là nơi cảm xúc của tôi vừa vỡ ra vừa lắng lại. Những hồ muối cạn khô để lộ ra các tinh thể lấp lánh, như thể thời gian đã chưng cất cả một đại dương, giữ lại phần cốt lõi nhất.

Giang viết: “Thời gian đã làm bay hơi cả một đại dương bao la để giữ lại phía sau những gì cốt lõi nhất, một hồ nước tĩnh lặng, và những đường viền muối tựa như ký ức.” Tôi đọc câu ấy và thấy nó giống đời sống đến lạ. Thời gian luôn là người làm bay hơi. Nó lấy đi sự nồng nhiệt ban đầu, lấy đi những thứ mình từng nghĩ là “tất cả”, lấy đi một số người, một số niềm tin, một số phiên bản của chính mình. Nhưng nếu mình đủ kiên nhẫn đi qua, nó cũng để lại thứ không bay hơi: trải nghiệm, trí tuệ, bản chất.

Và có lẽ, như Giang gợi, đó là kế hoạch của tạo hóa: dùng cả một đại dương để viết nên một bài thơ, và dùng cả thiên niên kỷ để tạo ra một kiệt tác. Một kiệt tác không ồn ào. Một kiệt tác lấp lánh theo cách rất im.

Tôi nghĩ về những nỗi đau từng đi qua đời mình. Có những thứ lúc đang sống trong đó, ta tưởng nó sẽ không bao giờ hết. Nhưng rồi nó cũng bốc hơi. Nước mắt cũng khô. Những ngày tưởng như không qua nổi cũng qua. Và thứ còn lại, nếu mình không quay lưng, sẽ kết tinh thành một dạng hiểu biết: hiểu về bản thân, hiểu về giới hạn, hiểu về điều mình cần thật sự.

Chỉ có lựa chọn và dấn thân

Khi bước ra khỏi triển lãm, Sài Gòn lại ùa tới: tiếng xe, tiếng nói, nhịp vội. Nhưng có gì đó trong tôi chậm hơn. Tôi mang theo không chỉ những hình ảnh hùng vĩ của thiên nhiên, mà còn một câu hỏi rất người: đi hay dừng, theo đuổi đam mê hay làm tròn trách nhiệm?

“Bardo” không đưa ra câu trả lời. Nó chỉ thủ thỉ: không có đáp án đúng. Chỉ có lựa chọn. Và dấn thân.

Có lẽ, sống trong trung giới không phải là một tình trạng đáng sợ. Nó chỉ là nơi mình đang đứng trước khi bước sang một bờ khác. Và điều quan trọng không phải là đứng đó bao lâu, mà là mình có đủ tỉnh để biết mình đang đứng ở đâu, đủ mềm để không gãy, và đủ can đảm để chọn một bước tiếp theo.

Một triển lãm để ta đi lạc vào miền sương khói. Để rồi khi quay lại, thấy mình chân thật hơn một chút, tĩnh tại hơn một chút, và sẵn sàng hơn cho những “vũ điệu” mới của cuộc đời.

Sài Gòn, 08.01.2026

Source: 224Space: https://www.facebook.com/224SpaceSaigon