By Andy On The Go

Mỗi lần đi qua một ngôi làng cổ, tôi như chạm vào một tầng ký ức còn thở, chỉ cần đặt chân vào là nghe lịch sử thì thầm.

Đường Lâm ở Sơn Tây là khởi đầu. Những bức tường đá ong sần sùi, mái ngói nâu sẫm và con đường gạch nghiêng dẫn về đình Mông Phụ cho thấy kiến trúc Bắc Bộ vừa vững chãi vừa gần gũi. Nguyên liệu đá ong được lấy ngay từ lòng đất, thấm đẫm dấu vết thời gian, biến mỗi ngôi nhà thành một pho sử sống.

Ở miền Trung, Phước Tích bên sông Ô Lâu lại mở ra một cảnh khác: nhà rường gỗ lim, hàng cau thẳng tắp, vườn bao quanh tạo thế “nhà trong vườn, vườn trong làng”. Kiến trúc ở đây không cao lớn mà chan hoà với thiên nhiên.

Người làng vẫn giữ nghề gốm, mỗi lò nung như một trái tim đỏ lửa, đốt cháy ký ức và tiếp nối hiện tại.

Cách đó không xa, Thanh Toàn với cây cầu ngói hơn hai trăm năm tuổi, mái lợp cong vút, cột kèo gỗ đỡ trên những nhịp trụ đá. Cầu vừa là công trình kỹ thuật, vừa là nơi trú ngụ của ký ức cộng đồng.

Hội An tưởng chừng là phố thị, nhưng đằng sau là hồn làng. Kiến trúc nơi đây là sự giao thoa: nhà gỗ ba gian Việt, mái ngói âm dương Hoa, cửa gỗ trượt của Nhật, tất cả cùng đứng bên sông Hoài. Mỗi căn nhà vừa hướng nội với sân trong tĩnh lặng, vừa hướng ngoại, mở ra mặt tiền buôn bán.

Vào Nam, kiến trúc lại khoác một dáng vẻ khác. Phước Kiểng (Long An) với những ngôi nhà gỗ xen trong miệt vườn, không khép kín sau lũy tre mà mở rộng theo dòng kênh. 

Bình Thủy Cần Thơ là một minh chứng cho sự pha trộn: ngôi nhà cổ họ Dương mang khung gỗ Nam Bộ nhưng lại có ban công, cửa vòm theo phong cách Pháp, một sự hòa quyện tự nhiên, không gượng ép.

 An Hiệp Sóc Trăng lại rực rỡ sắc màu Khmer. Chùa làng vươn mái cong nhiều tầng, phủ vàng, trang trí tinh xảo bằng phù điêu. Kiến trúc nơi đây không chỉ là nơi thờ tự, mà còn là trung tâm văn hoá của cộng đồng.

Từ Bắc chí Nam, bảy ngôi làng cổ tôi đã đi qua giống như bảy cột mốc. Mỗi cột mốc hé lộ một lớp kiến trúc, một nếp sống. Ghép lại, ta có thể thấy hành trình kiến trúc Việt: từ đình làng đá ong trầm mặc, đến nhà rường gắn bó thiên nhiên, rồi phố làng giao thương quốc tế, và cuối cùng là sự phóng khoáng, đa thanh ở miền sông nước.

Đi qua những nếp làng ấy, cho thấy kiến trúc không chỉ là hình khối, mà là ký ức vật chất hoá. Nó giữ lại cho ta một lối sống, một cách nhìn, một mạch nối để hôm nay kẻ lữ hành còn có nơi dừng chân, soi mình và nhớ về cội nguồn.

Sài Gòn, 27.09.2025