Combined by Andy On The Go

Trên đường về Sóc Trăng, tôi ghé một hội quán người Hoa nép bên kênh nhỏ. Mái ngói rêu phong, hương khói bảng lảng. Trước bàn thờ Quan Công đỏ lửa, ông lão trông coi nói khẽ:

“Chỗ này hồi xưa đâu chỉ cúng vái. Người ta ăn thề ở đây, sống chết có nhau.”

Câu nói ấy đưa tôi nhớ đến những trang của Sơn Nam. Ông kể, ở miền Tây cuối thế kỷ XIX, nhiều nhóm hội kín tồn tại như mạch ngầm. Người ta gọi là Thiên Địa Hội. Không bảng hiệu, không trống mõ, chỉ có những đêm uống rượu máu thề, chỉ có bàn thờ Trời và Đất làm chứng.

Người Hoa sang Nam Bộ, lập phố xá ở Chợ Lớn, Mỹ Tho, Sóc Trăng, Bạc Liêu. Họ mang theo bang hội, rồi dần hòa nhập cùng nông dân Việt. Thiên Địa Hội lúc đầu chỉ là chỗ nương tựa cho thương nhân, thợ thuyền. Nhưng rồi, trong bối cảnh Pháp thuộc, nó trở thành chỗ dựa tinh thần của nghĩa quân nông dân.

Sơn Nam từng viết trong Bên rừng Cù Lao Dung: “Người nông dân nghèo, chẳng có gì ngoài cái liềm, cái xuồng. Muốn đứng lên chống Pháp thì phải có niềm tin, có anh em. Hội kín chính là nơi người ta tìm thấy sức mạnh.”

Đêm xuống, giữa kênh rạch mịt mùng, mấy chục người tụ lại, cùng thề: “Có phước cùng hưởng, có họa cùng chia.”

Từ Sóc Trăng đến Bạc Liêu, từ Vĩnh Long đến Cần Thơ, các nhóm hội kín đã góp sức vào những cuộc khởi nghĩa. Họ không có súng đại bác, chỉ có niềm tin vào Trời Đất, vào nghĩa khí anh em.

Nhưng Sơn Nam không chỉ miêu tả hội kín bằng màu bi tráng. Ông cũng chỉ ra những góc khuất ít ai nhắc.

Hội kín vừa nghĩa khí vừa giang hồ. Ngoài chuyện chống Pháp, nhiều nhóm cũng lo tranh giành địa bàn, bảo kê, đòi nợ. Có khi bàn thờ Trời Đất là chỗ thề nghĩa, nhưng sau đó lại thành công cụ để củng cố quyền lực cho vài kẻ cầm đầu.

Không ít người dân nghèo tin vào “bùa phép”, tin rằng nhờ uống rượu máu ăn thề thì đạn không trúng, gươm không phạm. Lòng tin ấy dễ bị lợi dụng. Có khi họ bỏ ruộng vườn, bỏ nhà cửa đi theo hội, để rồi khi phong trào thất bại, tất cả tan rã.

Chính quyền Pháp coi hội kín là phản loạn và truy quét gắt gao. Nhưng ngay cả một số làng Việt cũng ngại ngần, sợ bị lôi kéo, sợ liên lụy. Hội kín vì thế vừa được kính nể, vừa bị dè chừng.

Trong Hương rừng Cà Mau, Sơn Nam ghi lại một nhận xét cay đắng:

“Ở miệt vườn, hội kín nẩy nở như lúa trời, như cây đước. Có người theo vì nghĩa khí, cũng có kẻ lợi dụng. Nhưng nhờ hội kín mà nông dân nghèo biết tụ họp, biết tin nhau mà sống, mà chống.”

Hôm nay, Thiên Địa Hội chỉ còn là mảnh ký ức trong sách vở, trong lời kể của người già ở hội quán. Nhưng nếu đi giữa miền Tây, ta vẫn bắt gặp dư âm: trong một nén nhang đỏ ở bàn thờ Quan Công, trong một câu chuyện xưa về nghĩa sĩ vô danh, trong những mái ngói rêu phong của hội quán Minh Hương ở Sóc Trăng hay chùa Ông Bổn ở Bạc Liêu.

Ánh sáng và bóng tối cùng tồn tại. Thiên Địa Hội là một lát cắt của lịch sử miền Tây: nơi dân nghèo tìm được nghĩa khí để đứng lên, nhưng cũng là nơi phơi bày sự mong manh, dễ bị lợi dụng của niềm tin.

Như Sơn Nam từng nói, người Nam Bộ “nghèo vật chất nhưng giàu nghĩa khí”. Và chính trong những hội kín Trời Đất, ta thấy rõ cái chất nghĩa khí ấy, vừa trong sáng, vừa phức tạp, vẫn còn vang vọng giữa dòng Mekong hôm nay.

Sài Gòn, 23.09.2025

Nguồn tham khảo

https://tienphong.vn/thien-dia-hoi-va-nhung-cuoc-bao-loan-o-nam-ky-post798374.tpo

https://cand.com.vn/Tu-lieu-antg/Ky-2-Hoat-dong-den-cua-Thien-dia-hoi-o-Nam-Ky-i358063/

https://youtu.be/VNMajA40TDs?si=urWDaIxXgak3eY-p